RDG 60T0154_2020april_web1

ชานอ้อยหมักยูเรีย-อาหารหยาบของโคนม

ยอดอ้อย และกากอ้อยหรือชานอ้อย จัดเป็นเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรที่เกษตรกรสามารถนำมาใช้เป็นอาหารหยาบเลี้ยงสัตว์ได้ อย่างไรก็ตามชานอ้อยจัดเป็นอาหารหยาบในกลุ่มเยื่อใยสูง ย่อยยาก และมีโปรตีนต่ำ หากนำมาใช้เป็นอาหารสัตว์จำเป็นต้องปรับปรุงคุณภาพก่อน “การหมักชานอ้อยด้วยยูเรียและกากน้ำตาล” ถือเป็นหนึ่งในวิธีการปรับปรุงคุณค่าทางโภชนะที่ทำให้โคนมมีปริมาณน้ำนมและผลตอบแทนสูงกว่าการให้อาหารปกติ

ปัจจุบันพบว่าเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์มักประสบปัญหาการขาดแคลนแหล่งอาหารหยาบ*คุณภาพดีสำหรับเลี้ยงสัตว์ เนื่องจากการส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกพืชเศรษฐกิจหลายชนิดจากภาครัฐ ทำให้เกษตรกรใช้พื้นที่ทางการเกษตรเพื่อปลูกพืชเศรษฐกิจชนิดอื่นที่คาดว่าสามารถให้ผลตอบแทนที่สูงแทน ประกอบกับการขยายตัวของชุมชนและภาคอุตสาหกรรมที่มากขึ้น เกษตรกรมีพื้นที่สำหรับปลูกหญ้าและพืชอาหารสัตว์ลงลด รวมถึงพื้นที่สาธารณะที่เกษตรกรสามารถปล่อยสัตว์แทะเล็มได้ตามธรรมชาติในอดีตก็มีปริมาณลดลง ส่งผลให้แหล่งอาหารหยาบสำหรับสัตว์มีปริมาณลดลงตามไปด้วย เกษตรกรจึงจำเป็นต้องหาแหล่งอาหารหยาบที่มีความเป็นไปได้สำหรับนำมาใช้เลี้ยงสัตว์ เช่น เศษวัสดุเหลือใช้ทางเกษตร จำพวก ฟางข้าวและใบมันสำปะหลัง เป็นต้น นอกจากนี้ผลพลอยได้ทางการเกษตรจากอุตสาหกรรมพืชเศรษฐกิจหลายชนิด เช่น ใบปาล์มน้ำมัน (จากอุตสาหกรรมปาล์มน้ำมัน), ยอดอ้อย และกากอ้อยหรือชานอ้อย (จากอุตสาหกรรมอ้อยและน้ำตาล) ถือเป็นแหล่งอาหารหยาบที่ดีที่สามารถนำมาใช้เลี้ยงสัตว์ได้

*อาหารหยาบ หรืออาหารเยื่อใย (roughage or dietary fiber) หมายถึง อาหารที่มีเยื่อใยหยาบ (crude fiber, CF) มากกว่า 18 เปอร์เซ็นต์ หรือมีเยื่อใยที่ไม่ละลายในสารฟอกที่เป็นกลาง (neutral detergent fiber, NDF) มากกว่า 35 เปอร์เซ็นต์ มีการย่อยได้ต่ำ

ทั้งนี้เพื่อเป็นการเพิ่มคุณค่าทางโภชนะของอาหารหยาบคุณภาพต่ำให้เหมาะสมในการนำมาใช้เป็นอาหารสัตว์ และเพื่อเพิ่มการย่อยได้ในตัวสัตว์ ต้องมีการปรับปรุงคุณภาพของอาหารหยาบ ซึ่งทำได้หลายวิธี เช่น
1. วิธีทางกายภาพ (การสับ การบด การอัดเม็ด เป็นต้น)
2. วิธีทางเคมี (การใช้สารเคมีที่มีคุณสมบัติเป็นกรดหรือด่าง) – การใช้สารที่มีคุณสมบัติเป็นด่างในการปรับปรุงคุณภาพของอาหารหยาบ เช่น ยูเรีย จะช่วยทำให้พันธะระหว่างลิกนินและเฮมิเซลลูโลสในผนังเซลล์พืชอ่อนตัวลง ทำให้เอนไซม์จากจุลินทรีย์มีโอกาสเข้าไปทำปฏิกิริยาได้ง่ายขึ้น
3. วิธีทางชีวภาพ (การใช้เอนไซม์ การใช้จุลินทรีย์ เป็นต้น) – การใช้เอนไซม์ย่อยสลายเยื่อใยโดยเฉพาะเอนไซม์เซลลูเลส และเฮไมเซลลูเลส จะช่วยย่อยสลายเซลลูโลส และเฮไมเซลลูโลสที่เป็นส่วนประกอบหลักของคาร์โบไฮเดรทที่เป็นโครงสร้างในผนังเซลล์พืชให้ได้น้ำตาลโมเลกุลเดี่ยว ทำให้สัตว์สามารถย่อยและนำไปใช้ประโยชน์ได้ ทำให้การใช้ประโยชน์ได้ของโภชนะในอาหารของสัตว์เป็นไปในทิศทางเพิ่มขึ้น

ชานอ้อย – อาหารหยาบของโคนม

ชานอ้อย (Bagasse) เป็นส่วนเส้นใยของลำต้นอ้อยหลังจากการหีบเอาน้ำอ้อยออกแล้ว จัดเป็นอาหารหยาบในกลุ่มเยื่อใยสูง มีโปรตีนต่ำ คือ มีองค์ประกอบของโปรตีน น้อยกว่า 3%, เยื่อใยหยาบ มากกว่า 45% และเยื่อใย NDF (Neutral Detergent Fiber) มากกว่า 80% มีอัตราการย่อยได้ต่ำ คือ 30 – 70% มีส่วนประกอบของลิกนิน (lignin) และเซลลูโลส (cellulose) ในรูปของผลึกซึ่งป้องกันการย่อยสลายโดยเอนไซม์จากจุลินทรีย์ในกระเพาะหมักของสัตว์เคี้ยวเอื้อง การย่อยสลายเยื่อใยจึงเกิดได้น้อย ทำให้สัตว์ไม่สามารถดึงเอาโภชนะในอาหารไปใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่ ดังนั้นหากต้องการนำชานอ้อยมาใช้เป็นอาหารหยาบสำหรับสัตว์เคี้ยวเอื้องจึงควรได้รับการปรับปรุงคุณภาพก่อน ในปัจจุบันพบว่ามีการพัฒนาการใช้ชานอ้อยและวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรในการผลิตอาหารหยาบเชิงพาณิชย์ ซึ่งมีหลายรูปแบบ ดังนี้

1. Partial Mixed Silage หรือชื่อย่อว่า PMS มีหลักการ คือ เอาเศษข้าวโพดหวานมาสับให้ได้ขนาดพอเหมาะแล้วหมักกับยีสต์และชานอ้อย ได้โปรตีนรวม 8% และความชื้น 75% เมื่อนำไปใช้เลี้ยงโคนมทำให้โคนมแต่ละตัวให้น้ำนมเพิ่มขึ้นมากกว่ากินข้าวโพดหมักธรรมดา 3- 4 กิโลกรัมต่อวัน อาหาร PMS นี้เหมาะกับโคในระยะปลาย Lactation หรือวัวดราย (โคนมเมื่อตั้งท้องได้ 8 เดือนใกล้คลอดก็จะเข้าช่วงดราย ให้ผลผลิตนมน้อยมากเกษตรกรก็จะหยุดรีดนม ก่อนจะรีดนมใหม่อีกครั้งเมื่อลูกวัวคลอด) ซึ่งพบว่าใช้ได้ดีและทำให้ต้นทุนค่าอาหารต่ำและสามารถรักษาหรือทรงความสมบูรณ์ของร่างกาย (Condition Score) ได้ดี

2. Total Mixed Fiber หรือชื่อย่อว่า TMF อาหารหยาบชนิดนี้ เหมาะสำหรับโคให้น้ำนมระยะแรกหรือ Early lactation และระยะกลางหรือ Mid lactation มีโปรตีนรวม 13% และความชื้นไม่มากกว่า 65% คุณสมบัติที่โดดเด่นก็คือ ไม่มีน้ำไหลเยิ้มในภาชนะไม่ว่าในกรณีใดๆ ส่วนประกอบหลัก ได้แก่ เศษข้าวโพดหวานจากโรงงาน เศษต้นใบข้าวโพดสับ เศษสับปะรด กากเบียร์ ชานอ้อย ฟางข้าว กากมัน กากปาล์ม คลุกด้วยน้ำยีสต์ ผสมในเครื่องผสมอาหาร ข้อดีของอาหารหยาบ TMF คือ เกษตรกรไม่ต้องให้โคกินฟางเสริมแยกอีกต่อไป กล่าวคือ ให้กิน TMF อย่างเดียวร่วมกับอาหารข้นเท่านั้น ทำให้เกษตรกรมีเวลาว่างมากขึ้น มีคุณภาพชีวิตดีขึ้น และสามารถเลี้ยงวัวได้มากตัวขึ้นเป็น 2 เท่า แต่การเลือกชนิดของอาหารข้นกินร่วมกับ TMF ก็มีความสำคัญมาก เพราะถ้าให้กินอาหารข้นต่างบริษัทก็จะทำให้ได้น้ำนมเฉลี่ยต่างกันมากถึง 3 กิโลกรัม/ตัว/วัน ได้ทันที
จากการศึกษาการนำชานอ้อยมาใช้ในสูตรอาหารหยาบผสม (TMF) ทั้งหมด 4 สูตร (ชานอ้อย 20, 25, 30 และ 35%) เพื่อปรับโภชนะให้เพียงพอต่อความต้องการของโครีดนม และทำการเสริมมันสำปะหลัง กากเมล็ดฝ้าย กากน้ำตาล และยูเรีย เพื่อเลี้ยงโคนมในช่วงปลายระยะให้นม พบว่า สามารถใช้ชานอ้อยในอาหารหยาบผสมได้ถึง 35% โดยไม่มีผลต่อปริมาณการให้นมของแม่โค (เฉลี่ย 8.3 -9.3 กิโลกรัม/ตัว/วัน) และเมื่อทำการทดลองเพิ่มปริมาณของชานอ้อยในอาหาร TMF เพื่อใช้เลี้ยงโคนมในช่วงแรกของระยะให้นม พบว่า สามารถใช้ชานอ้อยในอาหาร TMF ได้ในปริมาณ 55% โดยไม่มี ผลกระทบต่อ ปริมาณการกินได้ ปริมาณการให้นม และองค์ประกอบของน้ำนม

3. Total Mixed Ration หรือชื่อย่อว่า TMR เป็นอาหารที่รวมอาหารข้นและอาหารหยาบเข้าด้วยกัน ให้สัตว์กินทีเดียวโดยไม่ต้องเสริมอาหารอื่นใด สหกรณ์ผู้เลี้ยงโคนมหลายรายได้มีการนำอาหารหยาบหลายชนิดมาผสมกับอาหารข้นหรือเมล็ดธัญญพืช กากมัน กากเบียร์ กากถั่ว มันเส้น ฯลฯ ผ่านกระบวนการผสมด้วยเครื่องผสมอาหาร โดยอาหารต้องผสมเป็นเนื้อเดียวกัน ดังนั้นสิ่งสำคัญที่ต้องให้ความสนใจคือเรื่องจำนวนรอบของการหมุน/นาที และความสามารถของมีดตัดขณะหมุนผสมอาหาร หากอาหารไม่ผสมเข้าเป็นเนื้อเดียวกัน จะส่งผลทำให้วัวผลิตน้ำนมได้ไม่มากเท่าที่ควรจะเป็น

การนำชานอ้อยมาใช้เป็นอาหารหยาบสำหรับสัตว์เคี้ยวเอื้องควรได้รับการปรับปรุงคุณภาพก่อน โดยวิธีที่นิยมใช้คือ วิธีทางเคมี (chemical treatment) โดยการใช้สารเคมีประเภทด่าง เช่น โซเดียมไฮดรอกไซด์ (NaOH) หรือยูเรีย เป็นต้น ซึ่งจากการประเมินคุณภาพของชานอ้อยหมักยูเรีย 4% พบว่า ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) และกรดอินทรีย์ของชานอ้อยหลังการหมักด้วยยูเรียมีค่า pH สูงขึ้น เนื่องจากระหว่างกระบวนการหมัก ยูเรียจะแตกตัวเป็นแอมโมเนียและเปลี่ยนเป็นแอมโมเนียมไฮดรอกไซด์ซึ่งมีคุณสมบัติเป็นด่าง จึงทำให้ค่า pH สูงขึ้น ซึ่งในสภาวะนี้จะช่วยเสริมการทำงานของจุลินทรีย์ทำให้มีการผลิตกรดแลคติกและกรดบิวทีริกมากขึ้น นอกจากนี้เมื่อเสริมกากน้ำตาลในชานอ้อยหมักทำให้ pH มีค่าลดลง เนื่องจากกากน้ำตาลเป็นแหล่งของคาร์โบไฮเดรตที่ทำให้เกิดการหมักและเปลี่ยนเป็นเป็นกรดแลคติกอย่างรวดเร็วซึ่งทำให้ pH ลดลง โดยทั่วไปการเสริมกากน้ำตาลในการหมักพืชมีวัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพกระบวนการหมักและทำให้พืชหมักมีคุณภาพดีขึ้น

ทั้งนี้การหมักชานอ้อยมีตัวแปรสำคัญที่อาจมีผลต่อคุณภาพของชานอ้อยหมัก คือ ในระหว่างการหมักชานอ้อยต้องทำการผสมคลุกเคล้าสารละลายสำหรับหมัก (น้ำ ยูเรีย และกากน้ำตาล) และชานอ้อยให้เข้ากันเป็นอย่างดี โดยอาจใช้เครื่องผสมอาหารสัตว์ผสมวัตถุดิบให้เข้ากัน หรือหากผสมด้วยมือต้องมั่นใจว่าวัตถุดิบที่ใช้ในการหมักผสมเข้ากันเป็นอย่างดี และในขั้นตอนการบรรจุชานอ้อยในถังหมักต้องอัดให้แน่นและไล่อากาศออกให้หมด เพื่อให้กระบวนหมักชานอ้อยในถังหมักเกิดขึ้นอย่างสมบูรณ์และทำให้ได้ชานอ้อยหมักที่มีคุณภาพสม่ำเสมอ

การปรับปรุงคุณค่าทางโภชนะของชานอ้อยด้วยการหมักยูเรียและกากน้ำตาลสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการจัดการอาหารสัตว์สำหรับเกษตรกรได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจัดการอาหารสัตว์ในช่วงฤดูแล้งที่ขาดแคลนอาหารหยาบคุณภาพดี เนื่องจากเมื่อทำการหมักชานอ้อยด้วยยูเรียและกากน้ำตาลจะทำให้ชานอ้อยหมักมีคุณค่าทางโภชนะเพิ่มขึ้น และสามารถนำไปใช้เลี้ยงสัตว์ได้อย่างเหมาะสมโดยไม่ส่งผลกระทบต่อตัวสัตว์ การหมักชานอ้อยด้วยยูเรียและกากน้ำตาลจึงเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่เกษตรกรสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการผลิตอาหารสำหรับเลี้ยงสัตว์ในฟาร์มของเกษตรกรได้

อ้างอิงข้อมูลจาก

โครงการวิจัย “ผลของการเสริมเอนไซม์ย่อยเยื่อใยในอาหารผสมสำเร็จที่ใช้ชานอ้อยหมักยูเรียเป็นอาหารหยาบต่อสมรรถนะการให้ผลผลิตของโคนม”

หัวหน้าโครงการ : รัชตาภรณ์ ลุนสิน
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง บุษยา เกรย์
กราฟิก พิชญาภา นาคทับที
00:00
00:00
Empty Playlist