ชายหาดพัทยา ชายหาดจอมเทียม ชายหาดบางแสน … สถานที่ท่องเที่ยวเหล่านี้มีใครบ้างไม่รู้จัก?
พื้นที่ชายฝั่งทะเลด้านตะวันออกของอ่าวไทยตอนบนนี้ จัดเป็นพื้นที่ทางเศรษฐกิจที่มีความสำคัญของประเทศไทย แต่การพัฒนาและการใช้งานพื้นที่ชายฝั่งทะเลดังกล่าว ได้ส่งผลกระทบต่อสภาพสิ่งแวดล้อมชายฝั่งทะเลอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ (2550) ได้กำหนดมาตรฐาน คุณภาพน้ำทะเล ในค่าพารามิเตอร์หลักๆไว้เป็นมาตรฐานในการติดตามและเฝ้าระวัง คุณภาพน้ำในพื้นที่อ่าวไทย มีอะไรบ้างนะ…
พื้นที่ชายฝั่งทะเลด้านตะวันออกของอ่าวไทยตอนบน ( The Eastern Upper Gulf of Thailand) จัดเป็นพื้นที่ทางเศรษฐกิจที่มีความสำคัญมากของประเทศไทย เพราะเป็นตำแหน่งที่ตั้งของสถานที่ท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียง และเป็นตำแหน่งที่ตั้งของท่าเรือที่สำคัญ เช่น ท่าเรือแหลมฉบัง ทั้งยังเป็นที่ตั้งของเขตอุตสาหกรรมที่สำคัญ เช่น นิคมอุตสาหกรรมอมตะนคร และนิคมอุตสาหกรรมแหลมฉบัง นอกจากนี้ยังเป็นตำแหน่งที่ตั้งของเขตทำการประมงที่สำคัญมากของประเทศไทยอีกด้วย การพัฒนาและการใช้งานพื้นที่ชายฝั่งทะเลดังกล่าวนี้ ได้ส่งผลกระทบต่อสภาพสิ่งแวดล้อมชายฝั่งทะเล และคุณภาพน้ำทะเลในบริเวณดังกล่าวอย่างชัดเจน ดังเห็นได้จากการเกิดปรากฏการณ์น้ำเปลี่ยนสี (Red tide)* ตามแนวชายฝั่งด้านตะวันออกของอ่าวไทยตอนบน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ตามแนวชายฝั่งของจังหวัดชลบุรี ในช่วงเดือนมิถุนายนถึงเดือนกันยายน ที่มีการรายงานถึงปรากฏการณ์น้ำเปลี่ยนสีที่มีความรุนแรงและความถี่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
*ปรากฏการณ์น้ำเปลี่ยนสี” หรือที่ชาวบ้านมักเรียกว่า “ปรากฏการณ์ขี้ปลาวาฬ” คือปรากฏการณ์ที่แพลงก์ตอนพืช (Phytoplankton) เพิ่มจำนวนอย่างมากและรวดเร็ว (Planktonbloom หรือ Algae bloom) ซึ่งทำให้น้ำทะเลเปลี่ยนสีไปตามรงควัตถุของพวกแพลงก์พืชตอนเหล่านั้น ภายหลังจากที่สิ่งมีชีวิตเหล่านั้นตายลง จะเกิดกระบวนการย่อยสลายโดยแบคทีเรียซึ่งมีการใช้ออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำ (Dissolved oxygen) จนทำให้ออกซิเจนละลายน้ำลดลงอย่างรวดเร็วจนถึงระดับที่สัตว์น้ำไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ ทำให้น้ำเน่าเสีย มีกลิ่นเหม็น และส่งผลต่อการใช้งานพื้นที่ชายฝั่งทะเล
งานวิจัยนี้ทำการศึกษาคุณภาพน้ำทะเลบริเวณอ่าวไทยตอนบนฝั่งตะวันออก โดยการเก็บข้อมูลคุณภาพน้ำทะเลด้วยเซนเซอร์วัดคุณภาพน้ำ ณ สถานีตรวจวัด บริเวณชายหาดบางแสน ตำบลแสนสุข อำเภอเมืองชลบุรี จังหวัดชลบุรี ตั้งแต่วันที่ 7 เดือนมิถุนายน พ.ศ. 2553 ถึงวันที่ 26 เดือนธันวาคม พ.ศ. 2554 (ระยะเวลาประมาณ 19 เดือน) จำนวนวันทั้งหมด 569 วัน เก็บข้อมูลได้ 467 วัน (คิดเป็นร้อยละ 82) และเก็บข้อมูลไม่ได้ 102 วัน (คิดเป็นร้อยละ 18) ข้อมูลที่ได้จากการศึกษาถูกนำมาใช้ในการวิเคราะห์หาความสัมพันธ์ทางสถิติและการวิเคราะห์เชิงคุณภาพตามระยะเวลา เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ระหว่างพารามิเตอร์คุณภาพน้ำทะเลบริเวณพื้นที่ศึกษา และการพยากรณ์ปรากฎการณ์น้ำทะเลเปลี่ยนสีในอนาคตได้อีกด้วย
การตรวจวัดคุณภาพน้ำทะเล
เครื่องมือที่ใช้ในการตรวจวัดคุณภาพน้ำทะเลมี 2 อุปกรณ์ คือ (1) เซนเซอร์วัดคุณภาพน้ำและ (2) เครื่องวัดความลึกน้ำด้วยเสียง โดยขั้นแรกต้องทำการวัดความลึกของน้ำทะเลด้วยเครื่องวัดความลึกน้ำด้วยเสียง เพื่อให้ทราบถึงความลึกทั้งหมดที่ต้องทำการหย่อนเซนเซอร์ลงไปในน้ำ เพื่อระวังไม่ให้เซนเซอร์กระแทกกับพื้นทะเล จากนั้นจึงทำการวัดคุณภาพน้ำ โดยการหย่อนเซนเซอร์ลงไปในน้ำ โดยหยุดเซนเซอร์ไว้ที่ระดับความลึกทุกๆ 20 ซม. เมื่อหย่อนเซนเซอร์ลงไปในน้ำจนถึงก้นทะเลแล้วจึงถือเป็นอันสิ้นสุดในการเก็บข้อมูล
พารามิเตอร์ของคุณภาพน้ำทะเลที่ตรวจวัดประกอบด้วย ค่าอุณหภูมิ (Temperature), ค่าความเค็ม (Salinity), ปริมาณคลอโรฟิลล์ (Chlorophyll), ปริมาณออกซิเจนที่ละลายในน้ำ (DO), ค่าความเข้มแสง (Light Intensity) และค่าความขุ่น (Turbidity)

ปัจจัยที่มีผลต่อคุณภาพน้ำทะเลบริเวณอ่าวไทย (ปีพ.ศ. 2553-2554)
อุณหภูมิน้ำทะเล จากการเก็บข้อมูลอุณหภูมิของน้ำทะเล ณ สถานีตรวจวัดตลอดระยะเวลาเก็บข้อมูล พบว่าอุณหภูมิมีค่าสูงที่สุดเท่ากับ 39.81 องศาเซลเซียส ค่าน้อยที่สุดเท่ากับ 23.96 องศาเซลเซียส และค่าเฉลี่ยเท่ากับ 29.99 องศาเซลเซียส โดยพบว่าการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิน้ำทะเล มีผลมาจาก 3 ปัจจัยหลัก ได้แก่ อุณหภูมิอากาศ ความเร็วลม และระดับความเค็มของน้ำทะเล ซึ่งอุณหภูมิของน้ำทะเลจะแปรผันตรงกับอุณหภูมิอากาศ เนื่องจากความร้อนจากบรรยากาศแผ่กระจายสู่ชั้นน้ำโดยตรง แต่อุณหภูมิน้ำทะเลแปรผกผันกับความเค็ม และความเร็วลม เนื่องจากความเร็วลมที่มากสามารก่อให้เกิดกระแสน้ำและคลื่นที่รุนแรง ทำให้มีการถ่ายเทพลังงานความร้อนระหว่างมวลน้ำเองและระหว่างมวลน้ำกับอากาศมากยิ่งขึ้น อุณหภูมิน้ำทะเลจึงลดลง
ค่าความเค็มของน้ำทะเล พบว่าระดับความเค็มของน้ำทะเล**นอกจากแปรผกผันกับอุณหภูมิน้ำทะเลแล้ว ยังแปรผกผันกับปริมาณฝนและปริมาณเมฆอีกด้วย ในช่วงฤดูฝนปริมาณเมฆและปริมาณฝนในพื้นที่ศึกษาที่มากขึ้นทำให้ปริมาณน้ำจืดจากน้ำฝนผสมกับน้ำทะเลมากขึ้น ระดับความเค็มของน้ำทะเลจึงลดลง โดยค่าความเค็มของน้ำ ณ สถานีตรวจวัดตลอดระยะเวลาเก็บข้อมูล มีค่าเฉลี่ยความเค็มเท่ากับ 26.78 PSU (Practical Salinity Unit) ซึ่งอยู่ในระดับน้ำทะเลปกติ และมีค่าสูงสุดเท่ากับ 39.12 PSU และต่ำที่สุดถึง 4.96 PSU ในช่วงที่ปริมาณฝนมากหรือมีปริมาณน้ำจืดจากแม่น้ำไหลเข้ามาให้พื้นที่ศึกษา
**ยิ่งระดับความลึกมาก ระดับความเค็มของน้ำทะเลจะมาก รวมถึงความหนาแน่นจะสูงด้วย โดย น้ำชั้นล่าง (Deep water) นั้น จะมีความเค็มสูงและมีอุณหภูมิต่ำกว่า เพราะอิทธิพลการแผ่รังสีจากดวงอาทิตย์ลดลงและน้ำจืดเจือปนจากฝนนั้นจะไม่มี
คลอโรฟิลด์เป็นพารามิเตอร์ที่สามารถใช้บ่งชี้ปริมาณแพลงก์ตอนพืชที่อยู่ในน้ำได้ ค่าคลอโรฟิลด์ ณ สถานีตรวจวัดตลอดระยะเวลาการเก็บข้อมูลมีการเปลี่ยนแปลงไม่มากนัก ค่าสูงสุดเท่ากับ69.54 µg/L ค่าต่้าสุดเท่ากับ 0.21 µg/L และค่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.87 µg/L ทั้งนี้ความสัมพันธ์ของปริมาณคลอโรฟิลด์กับฤดูกาลยังไม่ชัดเจน บ่อยครั้งที่ค่าคลอโรฟิลด์สูงขึ้นจากพื้นท้องทะเล ซึ่งอาจจะเป็นผลจากคลอโรฟิลด์ที่สะสมอยู่ในตะกอน และฟุ้งกระจายขึ้นมาพร้อมกับตะกอนที่พื้นท้องทะเล
ความขุ่นในน้ำทะเลเกิดจากตะกอนแขวนลอยในน้ำ อาจเป็นสารอินทรีย์ สารอนินทรีย์ และจุลชีพในน้ำ ในการวัดค่าความขุ่น หากเซนเซอร์ตรวจวัดคุณภาพน้ำอยู่ใกล้บริเวณพื้นท้องน้ำหรือเซนเซอร์จมลงไปในพื้นท้องจะวัดค่าความขุ่นได้สูงมาก โดยวัดได้สูงที่สุดคือ 545.20 FTU (Formazin Turbidity Unit) ซึ่งค่าที่สูงนี้อาจจะไม่สะท้อนความขุ่นในน้ำเท่าใดนัก หากพิจารณาเฉพาะตัวชั้นน้ำจะได้ว่าค่าความขุ่นเฉลี่ยเท่ากับ 6.00 FTU นอกจากนี้ยังพบว่าค่าความขุ่นของน้ำทะเลมีความสัมพันธ์กับปริมาณคลอโรฟิลด์แบบแปรผันตรง เนื่องจากปริมาณคลอโรฟิลด์ในนำทะเลที่เพิ่มขึ้นบ่งชี้ถึงปริมาณแพลงก์ตอนพืชหรือสาหร่ายในน้ำทะเลที่เพิ่มขึ้น ยังผลให้ความขุ่นของน้ำทะเลเพิ่มขึ้นตามไปด้วย นอกจากนี้ลมตะวันตกเฉียงใต้ซึ่งก่อให้เกิดคลื่นและกระแสน้ำรุนแรงบริเวณชายฝั่งพื้นที่ศึกษา ก่อให้เกิดการฟุ้งกระจายของตะกอนพื้นท้องทะเล ส่งผลให้ความขุ่นของน้ำทะเลเพิ่มขึ้นตามไปด้วย
ปริมาณออกซิเจนละลายน้ำ ณ สถานีตรวจวัดตลอดระยะเวลาการเก็บข้อมูลมีค่าค่อนข้างสูง โดยมีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 7.79 mg/L ซึ่งมีค่าสูงกว่าค่ามาตรฐานคุณภาพน้ำทะเล ตามประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 27 (พ.ศ. 2549) เรื่อง กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำทะเล โดยพบว่าการกระจายตัวของค่าออกซิเจนละลายน้ำตลอดความลึกค่อนข้างสม่ำเสมอ ไม่มีการแยกแบ่งชั้นของระดับออกซิเจนละลายน้ำ ที่เป็นเช่นนั้นส่วนหนึ่งเป็นเพราะระดับน้ำไม่ลึกมาก และมีการไหลของน้ำพอสมควร อย่างไรก็ตามพบว่าปริมาณออกซิเจนละลายน้ำมีความสัมพันธ์ที่ชัดเจนที่สุดกับระดับความเค็มของน้ำทะเลและปริมาณคลอโรฟิลด์ ความเค็มของน้ำทะเลที่ลดลงอาจทำให้แพลงก์ตอนพืชบางชนิดเติบโตได้ดี หรือความเค็มที่ลดลงอาจเกิดจากน้ำจืดจากแม่น้ำซึ่งนำปริมาณสารอาหารมาเติมในบริเวณพื้นที่ศึกษา ส่งผลให้แพลงก์ตอนพืชเติบโตเพิ่มขึ้น ทั้งสองกรณีสามารถอนุมานได้จากค่าปริมาณคลอโรฟิลด์ที่เพิ่มขึ้นนั่นเอง เมื่อปริมาณแพลงก์ตอนเพิ่มจำนวนขึ้น แต่ยังไม่ถึงขั้นวิกฤต (แพลงก์ตอนบลูม) ผลพลอยได้จากการสังเคราะห์แสงของพวกแพลงก์ตอนพืชเหล่านั้น คือ ออกซิเจน ย่อมทำให้ออกซิเจนละลายน้ำเพิ่มปริมาณขึ้น แต่อย่างไรก็ตาม หากแพลงก์ตอนพืชเพิ่มจำนวนมากขึ้นจนถึงขั้นวิกฤต ย่อมทำให้เกิดภาวะออกซิเจนในน้ำลดลงจนถึงขั้นไม่มีออกซิเจนในน้ำได้
ความเข้มแสงในชั้นน้ำทะเล สามารถวัดได้ด้วยเซนเซอร์วัดคุณภาพน้ำในหน่วย µmol/s/m2 ซึ่งความเข้มแสงนี้ขึ้นกับสภาพอากาศ เช่น ปริมาณเมฆ หรือปริมาณแสงแดดที่ส่องมายังพื้นผิวน้ำเป็นต้น โดยตลอดระยะเวลาการตรวจวัดคุณภาพน้ำ พบว่า ความเข้มแสงสูงที่สุดเท่ากับ 1807.32 µmol/s/m2 และต่ำสุดเท่ากับ 0.00 µmol/s/m2 โดยมีค่าความเข้มแสงเฉลี่ยเท่ากับ 166.42 µmol/s/m2 และมีค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานของข้อมูลเท่ากับ 200.27 µmol/s/m2 ซึ่งจากการเก็บข้อมูลพบว่าค่าความเข้มแสงในน้ำทะเลอ่าวไทยมีความสัมพันธ์ที่ชัดเจนกับปริมาณเมฆเพียงอย่างเดียว โดยความสัมพันธ์เป็นลักษณะแปรผกผัน เมื่อปริมาณเมฆมีมากขึ้น แสงแดดจึงถูกบดบังไปบางส่วน แสงที่ทะลุผ่านลงไปในชั้นน้ำจึงลดลงตามไปด้วย

จากข้อมูลคุณภาพน้ำทะเลที่มีการจัดเก็บอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบแบบแผนนี้ สามารถนำไปใช้เป็นฐานข้อมูลที่สำคัญต่อการปรับเทียบและตรวจสอบแบบจำลองอุทกพลศาสตร์และระบบนิเวศชายฝั่ง เพื่อใช้เป็นมาตรฐานในการติดตามและเฝ้าระวัง คุณภาพน้ำในพื้นที่อ่าวไทย ตามมาตรฐานที่คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ (2550) ได้กำหนดไว้ รวมถึงยังสามารถนำข้อมูลนี้ไปใช้จำลองการเคลื่อนที่ของสารอาหารและกระบวนการต่างๆ ในระบบนิเวศ นำไปสู่การอธิบายกลไกและการพยากรณ์ปรากฎการณ์น้ำทะเลเปลี่ยนสีในอนาคตได้อีกด้วย
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “กลไกการเกิดปรากฏการณ์น้ำเปลี่ยนสีบริเวณอ่าวไทยตอนบนฝั่งตะวันออก” หัวหน้าโครงการ : ธรรมนูญ รัศมีมาสเมือง |
เรียบเรียง บุษยา เกรย์
กราฟิก พิชญาภา นาคทับที






