การได้รับการบริการด้านสาธารณสุข ถือเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่ประชาชนทุกคนในชาติควรเข้าถึงและได้รับอย่างเท่าเทียม ยิ่งในปัจจุบันในประเทศไทยกำลังอยู่ในช่วงการเปลี่ยนผ่านเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์ (Aged Society) ซึ่งมาพร้อมความต้องการที่จะได้รับการดูแลที่มากขึ้นไปอีกขั้น กล่าวได้ว่าเป็นความท้าทายของไทยว่าจะเตรียมรับมมือกับเรื่องนี้อย่างไร
การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไทยที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วง 3 – 4 ทศวรรษที่ผ่านมาทำให้ประเทศเข้าสู่การเป็นสังคมผู้สูงวัยตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ. 2543 – 2544 คือ มีประชากรอายุตั้งแต่ 60 ปีคิดเป็นสัดส่วนมากกว่าร้อยละ10 ของประชากรทั้งหมด นอกจากสัดส่วนผู้สูงอายุที่เพิ่มขึ้นแลว ยังมีอีกตัวบ่งชี้หนึ่งที่แสดงถึงการก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงวัยแล้วนั่น คือ “ดัชนีการสูงวัย” (Aging index) ซึ่งแสดงถึงการเปรียบเทียบโครงสร้างการทดแทนกันของประชากรกลุ่มผู้สูงอายุ (อายุ 60 ปี ขึ้นไป) กับกลุ่มประชากรวัยเด็ก (อายุต่ำกว่า 15 ปี) โดยดัชนีการสูงวัยมีค่าต่ำกว่า 100 แสดงว่าจำนวนประชากรสูงอายุมีน้อยกว่าจำนวนเด็กแต่ในทางตรงขาม ถ้าดัชนีมีค่าเกินกว่า 100 แสดงว่าจำนวนประชากรสูงอายุมีมากกว่าจำนวนประชากรเด็ก

ผลที่ตามมากับปัญหาที่ต้องแก้เมื่อมีผู้สูงอายุมากขึ้นทำให้ปัจจัยการผลิตทางด้านแรงงานลดลง การออมลดลง รัฐบาลจำเป็นต้องเพิ่มงบประมาณค่าใช้จ่ายทางด้านสวัสดิการและการรักษาพยาบาลเพิ่มขึ้นเพื่อดูแลและปฐมพยาบาลผู้สูงอายุมากขึ้น ทำให้การลงทุนลดลงรายได้ประชาชาติลดลง ทั้งนี้การที่แรงงานลดลงอาจแก้ไขได้โดยการนำเทคโนโลยีเครื่องจักรมาใช้ทดแทนแรงงานคนหรือใช้แรงงานต่างด้าวซึ่งจะมีผลทำให้เกิดการเคลื่อนย้ายแรงงานมากขึ้น
อย่างไรก็ตามหากไม่มีการเตรียมความพร้อมการจัดสรรทรัพยากรแรงงานที่จะลดลง การลดลงนี้ย่อมจะมีผลกระทบต่อความมั่นคงทางด้านเศรษฐกิจและสังคมทำให้รายได้ประชาชาติลดลงอัตราการออมลดลง รัฐจัดเก็บภาษีได้ลดลง แต่สิ่งสำคัญเลยที่จะเพิ่มขึ้นอย่างแน่นอนคือ อัตราความต้องการสวัสดิการสังคมจากรัฐที่สูงขึ้น ซึ่งเป็นเรื่องสำคัญรัฐจึงต้องปรับเปลี่ยนรูปแบบและวิธีการจัดทำบริการสาธารณะด้านสาธารณสุขเพื่อรองรับความต้องการเหล่านี้
ทั้งนี้ในบทความนี้จะขออ้างอิงข้อมูลการศึกษาของโครงการวิจัยเรื่อง “บทบาทและอำนาจหน้าที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในทศวรรษหน้ากับความเปลี่ยนแปลงของสังคม เศรษฐกิจและการเมือง” และขอเน้นกล่าวถึง ระบบบริการสุขภาพ ซึ่งเป็นระบบพื้นฐานในการดูแลประชาชนในด้านสาธารณสุข เนื่องจากระบบบริการสุขภาพถือเป็นส่วนหนึ่งของระบบสังคมและระบบความมั่นคงของทุกประเทศ โดยองค์การอนามัยโลก ได้เคยได้ให้คำจำกัดความ ของคำว่า ระบบบริการสุขภาพ ไว้ว่าเป็นระบบความสัมพันธ์ทั้งมวลที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ โดยไม่จำกัดเพียงระบบบริการสาธารณสุขเท่านั้น ทั้งนี้บทความนี้จะชี้ให้เห็นสภาพการจัดการด้านสุขภาพและสวัสดิการสังคมของภาครัฐไทย ในส่วนขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพื่อชี้ให้เห็นถึงปัญหาที่ควรมีการแก้ไข และนำเสนอถึงแนวทางในการแก้ไขและเพิ่มประสิทธิภาพการให้บริการด้านสุขภาพแก่ประชาชนด้วย

จากการศึกษาสภาพปัญหาของการบริหารราชการแผ่นดินโดยเฉพาะอย่างยิ่งในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นของไทย พบว่า ไทยยังมีปัญหาเรื้อรังหลายประการที่ส่งผลต่อปัญหาการบริหารจัดการด้านสาธารณสุข อาทิ การบริหารจัดการภายในระบบบริการสุขภาพของไทยที่เป็นไปในลักษณะ “แยกส่วน” ความท้าทายของการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วและซับซ้อนของโรคใหม่ๆ และปัญหาเกี่ยวกับฐานข้อมูลด้านสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ เป็นต้น
โดยในส่วนของการบริหารจัดการภายในระบบบริการสุขภาพของไทยที่เป็นไปในลักษณะ “แยกส่วน” นั่นคือการที่ไทยมีการแบ่งการแบ่งแยกภารกิจหน้าที่ออกตามขอบเขตอำนาจของแต่ละหน่วยงาน ทั้งราชการส่วนกลาง ส่วนภูมิภาคและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ส่งผลเกิดปัญหาการขาดความเชื่อมโยงและขาดประสิทธิภาพในการบริหารจัดการด้านสุขภาพ จึงเกิดช่องว่างทั้งในด้านการจัดการทรัพยากรและการให้บริการต่อประชาชน ซึ่งทำให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหลายแห่งนั้นไม่มีศักยภาพที่จะดูแลสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ได้อย่างเต็มที่ เนื่องจากขาดแคลนทั้งความรู้ความเชี่ยวชาญทางการแพทย์และการสาธารณสุข งบประมาณ อาคารสถานที่ ขาดแคลนแพทย์และบุคลากรทางสาธารณสุข ตลอดจนอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ทันสมัย ทำให้การดำเนินการที่ผ่านมาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจึงเป็นไปอย่างยากลำบากและไม่สามารถดูแลประชาชนได้ดีเท่าที่ควร
ในส่วนของปัญหาความท้าทายของการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วและซับซ้อนของโรคใหม่ๆ ในปัจจุบันระบบสุขภาพของทุกประเทศทั่วโลกกำลังประสบปัญหาการเปลี่ยนแปลงในหลายๆ ด้านที่รวดเร็ว ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากร การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ปัญหาการอพยพ และอีกมากมาย เช่นเดียวกับประเทศไทยที่กำลังเผชิญกับสภาวการณ์ที่มีความหลากหลายทั้งโครงสร้างของประชากรที่กำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ตลอดจนการเกิดปัจจัยภัยคุกคามสุขภาพของประชาชนจากภาวะโรคที่มีแนวโน้มเป็นโรคไม่ติดต่อหรือโรคเรื้อรังประกอบกับปัจจุบันรูปแบบการใช้ชีวิตประจำวันของผู้คนที่ต้องเร่งรีบกับการทำงานและเสียเวลาไปจากการจราจรติดขัดบนท้องถนน ทำให้พฤติกรรมการบริโภคอาหารต้องเร่งรีบตาม เลือกกินแต่ของที่สำเร็จรูป พร้อมทาน ซึ่งของเหล่านี้มักไม่ถูกต้องตามหลักโภชนาการ อีกทั้งยังขาดการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ จนนำไปสู่โรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูงไขมันในหลอดเลือดสูงเพิ่มมากขึ้น การเกิดโรคอุบัติใหม่ในพืชและสัตว์ โรคติดต่อจากสัตวสู่คนมีแนวโน้มซับซ้อน รุนแรง และควบคุมยากขึ้น รวมถึงการเคลื่อนย้ายของประชากร การเข้ามาทำงานของแรงงานต่างชาติซึ่งอาจนำพาโรคติดต่อเข้ามา เป็นต้น และสุดท้ายปัญหาเกี่ยวกับฐานข้อมูลด้านสุขภาพและสวัสดิการของประชาชนในพื้นที่ กลไกการบันทึกและใช้ข้อมูลในภาพรวม ทั้งภาครัฐและเอกชน ยังคงมีความอ่อนแอ ขาดระบบข้อมูลเพื่อการเฝ้าระวังด้านการป้องกันโรคและภัยคุกคามสุขภาพซึ่งมีผลโดยตรงต่อคุณภาพบริการสุขภาพ
ดังนั้น ในการพัฒนาระบบสุขภาพของประเทศไทยจึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องปฏิรูประบบสุขภาพทั้งในด้านของระบบบริการสุขภาพที่ต้องมุ่งเน้นการให้บริการในระดับปฐมภูมิที่จะสามารถเชื่อมระหว่างชุมชนและการบริการในโรงพยาบาลได้อย่างไร้รอยต่อ รวมถึงการมุ่งเน้นการพัฒนาระบบการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคที่เข้มแข็ง โดยบูรณาการความร่วมมือของทุกภาคส่วน ไม่ว่าจะเป็นภาครัฐ ได้แก่ ราชการส่วนภูมิภาคซึ่งมีจุดแข็งในแง่ของงบประมาณ บุคลากร และองค์ความรู้ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นซึ่งมีจุดแข็งในแง่ของความยึดโยงกับประชาชนในพื้นที่รวมทั้งภาคเอกชนซึ่งเป็นตัวแทนกลุ่มผลประโยชน์ และภาคประชาสังคมเพื่อเปิดพื้นที่การมีส่วนร่วมให้ประชาชนในแต่ละท้องถิ่นได้ร่วมกันเฝ้าระวังปัญหาสุขภาพ ให้สามารถจัดบริการสุขภาพในระดับพื้นที่เพื่อตอบสนองต่อปัญหาและความจำเป็นด้านสุขภาพของประชาชนในระดับพื้นที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
สำหรับข้อเสนอแนะในการยกระดับระบบสุขภาพสวัสดิการสังคมของประเทศไทย
ประการแรก ควรปรับบทบาทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในอนาคต กล่าวคือ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจึงควรทำหน้าที่เป็น “หน่วยประสานงาน” หรือ “หน่วยสนับสนุน” โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านข้อมูลให้แก่ หน่วยงานที่รับผิดชอบหลักอย่างคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) และหน่วยบริการปฐมภูมิหรือทีมหมอครอบครัว เนื่องจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นย่อมใกล้ชิดกับประชาชน ย่อมทราบถึงความต้องการของประชาชนและเข้าถึงข้อมูลพื้นฐานด้านสุขภาพของประชากรในท้องถิ่นได้ดีกว่าราชการส่วนภูมิภาค
ประการต่อมา ในส่วนของการดูแลผู้สูงอายุ ต้องมีการปรับเปลี่ยนแนวคิดในการให้บริการสวัสดิการสังคมแก่ผู้สูงอายุจากเชิงรับมาเป็นเชิงรุก และเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุมาเป็นการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุบนพื้นฐานของข้อเท็จจริง สนับสนุนกลุ่มกิจกรรมของผู้สูงอายุแบบอื่นๆ นอกจากการรวมกลุ่มของชมรมผู้สูงอายุตามปกติโดยอาจสนับสนุนกลุ่มกิจกรรมของผู้สูงอายุในวัดและโรงเรียนตามแนวทางที่ได้รับพระราชทาน คือ มีความสัมพันธ์ระหว่าง บ้าน วัด โรงเรียน เป็นต้น นอกจากนี้ควรสร้างความเข้าใจของบุตรหลานภายในครอบครัวของผู้สูงอายุ ว่าการดูแลผู้สูงอายุนั้นไม่ใช่ใส่ใจแค่แง่ของจิตใจเพียงอย่างเดียว แต่จะต้องเข้าใจถึงความต้องการทางด้านกายภาพของผู้สูงอายุด้วย
กล่าวโดยสรุป การบริหารจัดการด้านสาธารณสุขขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไทย ยังมีอีกหลายอย่างที่ต้องปรับปรุงแก้ไขเพื่อให้สามารถตอบสนองต่อความต้องการที่มีแนวโน้มเพิ่มมากขึ้น จากการที่ไทยเข้ากำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยโดยสมบูรณ์ในอีกไม่ช้านี้ ทั้งนี้การพัฒนาระบบสุขภาพต้องคำนึงถึงปัจจัยกำหนดสุขภาพ ที่มีความหลากหลายทั้งจากภาวะทางสังคม เศรษฐกิจ สิ่งแวดลอม วัฒนธรรม และอื่นๆ โดยจะต้องให้ความสำคัญเป็นอย่างยิ่งกับการสร้างเสริมสุขภาพอันนำไปสู่สุขภาวะที่ยั่งยืนและการพึ่งตนเองได้ของประชาชน
————————————————————–
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “บทบาทและอำนาจหน้าที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในทศวรรษหน้ากับความเปลี่ยนแปลงของสังคม เศรษฐกิจและการเมือง” หัวหน้าโครงการ: บรรเจิด สิงคะเนติและคณะ |






