รู้หรือไม่ว่าประเทศไทยเป็นผู้ส่งออกดอกกล้วยไม้อันดับ 1 ของโลก (ในปีพ.ศ.2560) ซึ่งการส่งออกดอกกล้วยไม้ไทยสามารถสร้างรายได้เข้าสู่ประเทศได้ปีละหลายพันล้านบาท โดยทั่วไปดอกกล้วยไม้นิยมใช้ในการปักแจกันเพื่อประดับตกแต่ง แต่หากดอกกล้วยไม้เกิดการเสื่อมสภาพอย่างรวดเร็วหลังตัดออกจากต้น อาจส่งผลต่อการซีดจางของกลีบดอก และถือเป็นการสิ้นสุดอายุการใช้งานของดอกกล้วยไม้ที่นำมาใช้ปักแจกัน สาเหตุที่ทำให้เกิดการซีดจางของดอกกล้วยไม้คืออะไร แล้วจะป้องกันการซีดจางอย่างไร….
กล้วยไม้ไทยจัดเป็นหนึ่งในบรรดาไม้ดอกไม้ประดับทั้งหมดที่มีการส่งออกและสามารถสร้างรายได้เข้าสู่ประเทศปีละหลายพันล้านบาทและมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้งนี้เนื่องจากช่อดอกกล้วยไม้ของไทยมีความโดดเด่นทั้งในด้านสีสันและรูปร่างของดอก โดยตลาดต่างประเทศจะนิยมสั่งซื้อกล้วยไม้สกุลหวาย เนื่องจากสีสันสดใส และระยะเวลาในการใช้งานนาน อย่างไรก็ตามกล้วยไม้ตัดดอกที่จำหน่ายภายในประเทศและส่งออกไปยังตลาดต่างประเทศมักประสบปัญหาด้านคุณภาพของดอก กล่าวคือ มักมีอายุการใช้งานสั้น ซึ่งมีสาเหตุเนื่องมาจากเกิดการเสื่อมสภาพ (senescence) ตามธรรมชาติ หรือเกิดจากการปฏิบัติภายหลังการเก็บเกี่ยวที่ไม่เหมาะสม มีผลทำให้ดอกกล้วยไม้ผลิตฮอร์โมนเอทิลีนเพิ่มมากขึ้น ซึ่งเอทิลีนเป็นฮอร์โมนพืชที่อยู่ในรูปแก๊สที่สร้างขึ้นนี้มีบทบาทสำคัญในการกระตุ้นให้ดอกกล้วยไม้เกิดการเสื่อมสภาพ อาทิเช่น เกิดอาการคว่ำ การร่วงของดอก เกิดอาการเหี่ยว อาการลู่ และการเปลี่ยนแปลงสีของกลีบดอก โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเกิดการซีดจาง ซึ่งนับได้ว่าเป็นปัญหาสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อการประเมินคุณภาพ ทั้งนี้การซีดจางของกลีบดอกจัดเป็นดัชนีหนึ่งที่บ่งชี้การสิ้นสุดอายุการใช้งานของดอกกล้วยไม้ที่นำมาใช้ปักแจกัน

สารเอทิลีนต่อการซีดจางของดอกกล้วยไม้
การเกิดการซีดจางของกลีบดอกกล้วยไม้สกุลหวาย เกิดจากสารเอทิลีนไปกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของเยื่อหุ้มเซลล์ของกลีบดอกกล้วยไม้ ทำให้เกิดการเสื่อมสภาพของเยื่อหุ้มเซลล์ และเกิดการรั่วไหลของสารแอนโทไซยานิน (Anthocyanin)* โดยสารแอนโทไซยานินที่รั่วไหลออกมาจะทำปฏิกิริยากับเอนไซม์ Peroxidase (POD) และ Polyphenol oxidase (PPO) เป็นผลให้เกิดการซีดจางของกลีบดอกกล้วยไม้
*แอนโทไซยานิน (Anthocyanin) เป็นรงควัตถุที่พบในพืชทั้งในดอกและในผลของพืช ให้สีแดง น้ำเงิน หรือม่วง เป็นสารที่ละลายในน้ำได้ดี มีฤทธิ์เป็นสารต้านอนุมูลอิสระ (Ref: https://th.wikipedia.org/wiki/แอนโทไซยานิน)

เพื่อศึกษาการเปลี่ยนแปลงของเยื่อหุ้มเซลล์ของกลีบดอกกล้วยไม้ที่ได้รับเอทิลีน ได้มีการทดลองโดยการนำดอกกล้วยไม้สกุลหวายพันธุ์ ‘Sonia Bom #17’ มาแช่ในสารละลายเอทีฟอน (Ethephon) ความเข้มข้น 30 ppm ระยะเวลา 24 ชั่วโมง โดยสารละลายเอทีฟอนสามารถแตกตัวปล่อยแก๊สเอทิลีนออกมาได้ จากนั้นจึงนำดอกกล้วยไม้มาปักลงในน้ำกลั่นและบันทึกค่าความสว่างและค่าสีที่เปลี่ยนแปลงเป็นเวลา 14 วัน รวมถึงการวัดปริมาณสารแอนโทไซยานินในกลีบดอกกล้วยไม้ นอกจากนี้ในงานวิจัยนี้ได้ทำการทดลองเพิ่มเติมคือ การแช่ดอกกล้วยไม้ในน้ำกลั่นเพื่อเป็นตัวควบคุม และการแช่ดอกกล้วยไม้ในสารละลาย 1-MCP (1-Methylcyclopropene) ซึ่งเป็นสารยับยั้งการทำงานของเอทิลีน ความเข้มข้น 500 ppb เป็นเวลา 3 ชั่วโมงก่อนนำไปแช่ในสารละลายเอทีฟอน ความเข้มข้น 30 ppm ระยะเวลา 24 ชั่วโมง เพื่อทำการศึกษาเปรียบเทียบ
จากผลการทดลองพบว่า ดอกกล้วยไม้หวายพันธุ์ ‘Sonia Bom #17’ ที่ได้รับสารละลายเอทิฟอนมีอัตราการผลิตเอทิลีนเพิ่มขึ้นและสูงกว่าในดอกกล้วยไม้ที่ไม่ได้รับและได้รับสารละลายเอทิฟอนร่วมกับการได้รับสาร 1-MCP โดยอัตราการผลิตเอทิลีนจะเพิ่มสูงสุดในวันที่ 9 ของการทดลอง จากนั้นอัตราการผลิตเอทิลีนจะค่อยๆ ลดลง และแก๊สเอทิลีนที่เกิดจากการแตกตัวของสารละลายเอทีฟอนนี้ มีผลทำให้เกิดการซีดจางของกลีบดอกกล้วยไม้สกุลหวายพันธุ์ ‘Sonia Bom #17’ อย่างมีนัยยะ โดยการซีดจางที่เกิดขึ้นในกลีบดอกกล้วยไม้ที่ได้รับแก๊สเอทิลีนเป็นผลเนื่องมาจากอัตราการหายใจของเซลล์ที่สูงขึ้น (โดยอัตราการหายใจจะเริ่มเพิ่มขึ้นในวันที่ 5 และมีอัตราการหายใจสูงสุดในวันที่ 11 ของการทดลอง) รวมถึงการเสื่อมสภาพของเยื่อหุ้มเซลล์ในกลีบดอก โดยดัชนีที่สามารถใช้ในการประเมินการเสื่อมสภาพของเยื่อหุ้มเซลล์ได้นั้นคือ สาร Malondialdehyde (MDA) ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์สุดท้ายที่เกิดจากปฏิกิริยา Lipid peroxidation ของกรดไขมันไม่อิ่มตัวบนเยื่อหุ้มเซลล์ โดยพบว่าในกลีบดอกกล้วยไม้ที่เกิดการเสื่อมสภาพของเยื่อหุ้มเซลล์จะมีปริมาณสาร MDA เพิ่มมากขึ้นเร็วกว่าในกลีบดอกกล้วยไม้ที่ไม่เกิดการเสื่อมสภาพหรือได้รับแก๊สเอทิลีนในปริมาณต่ำ ซึ่งการเสื่อมสภาพของเยื่อหุ้มเซลล์นี้ทำให้สารแอนโทไซยานิน ซึ่งเป็นรงควัตถุเกิดการรั่วไหลออกสู่ภายนอกเซลล์ ปริมาณสารแอนโทไซยานินในกลีบดอกกล้วยไม้จึงมีปริมาณลดลงทำให้เกิดการซีดจางของกลีบดอก อย่างไรก็ตาม การให้สารยับยั้งการทำงานของเอทิลีน ด้วยสารละลาย 1-MCP (1-Methylcyclopropene) สามารถลดการเพิ่มขึ้นของสาร MDA ได้อย่างมีนัยยะ โดยพบว่า การแช่ดอกกล้วยไม้ในสารละลาย 1-MCP ก่อนการให้สารละลายเอทิฟอนหรือการได้รับแก๊สเอทิลีนจะสามารถชะลอหรือยับยั้งการซีดจางที่เกิดขึ้นได้
ดังนั้นหากในระหว่างการเก็บรักษาดอกกล้วยไม้สกุลหวายพันธุ์ ‘Sonia Bom #17’ มีการปลดปล่อยแก๊สเอทิลีนในปริมาณมากย่อมทำให้เกิดการเสื่อมสภาพของดอกกล้วยไม้เร็วขึ้น หากเกษตรกรหรือบริษัทส่งออกกล้วยไม้สามารถจัดการขนส่งให้ดอกกล้วยไม้อยู่ในสภาพที่มีแก๊สเอทิลีนน้อยที่สุด เช่น การเก็บในบรรจุภัณฑ์ที่มีตัวดูดซับแก๊สเอทิลีน รวมถึงการรมช่อดอกกล้วยไม้ตัดด้วยสาร 1- MCP จะสามารถชะลอการเสื่อมให้ช้าลง และยืดอายุการซีดจางของดอกกล้วยไม้ให้สามารถใช้งานได้นานขึ้น
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “การซีดจางของดอกกล้วยไม้ที่ได้รับเอทิลีน: การเสื่อมสภาพของเยื่อหุ้มเซลล์” หัวหน้าโครงการ : อัณณ์ชญาน์ มงคลชัยพฤกษ์ |






