MRG5580069_web1

ทำนายความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมียด้วยจีโนไทป์

“ธาลัสซีเมีย” (Thalassemia) เป็นโรคโลหิตจางเรื้อรังชนิดหนึ่งที่มีสาเหตุมาจากความผิดปกติทางกรรมพันธุ์ เฉพาะในประเทศไทยนั้นพบผู้ป่วยเป็นโรคนี้ประมาณ 1% และมีทารกเกิดใหม่เป็นโรคนี้ปีละประมาณ 12,500 ราย นอกจากนี้ยังพบว่ามี “ผู้ที่เป็นพาหะของโรค” โดยเฉลี่ยมากถึง 30-45% ทั่วทุกภาคของประเทศ โดยพบว่าระดับความรุนแรงของโรคมีผลจากปัจจัยทางพันธุกรรม แต่มีปัจจัยอะไรบ้างและเรามีวิธีการศึกษาปัจจัยทางพันธุกรรมเหล่านั้นได้อย่างไร? … หาคำตอบได้ในบทความนี้ …

โรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย

โรคธาลัสซีเมียเป็นโรคเลือดจางพันธุกรรมที่เกิดจากความผิดปกติของยีนที่ควบคุมการสร้างสายโกลบิน ทำให้มีการสังเคราะห์ฮีโมโกลบินในเม็ดเลือดแดงลดน้อยลง ทำให้ลักษณะของเม็ดเลือดแดงมีความผิดปกติคือ แตกง่าย ก่อให้เกิดภาวะซีดเรื้อรัง ต้องได้รับการให้เลือดเป็นประจำ และอาจมีภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ ตามมา เช่น ภาวะเหล็กเกิน โรคตับ โรคเบาหวาน โรคกระดูกพรุน เป็นต้น ธาลัสซีเมียสามารถแบ่งออกเป็น 2 ชนิดใหญ่ ๆ คือ อัลฟ่าธาลัสซีเมีย (α-thalassemia) และเบต้าธาลัสซีเมีย (β-thalassemia)

เบต้าธาลัสซีเมีย/ฮีโมโกลบินอี จัดเป็นโรคธาลัสซีเมียชนิดหนึ่งที่พบบ่อยที่สุดในประเทศไทย เมื่อศึกษาลักษณะความรุนแรงของโรคในผู้ป่วยที่มาจากครอบครัวเดียวกัน โดยการวัดความเข้มข้นของฮีโมโกลบินที่ Steady state พบว่าค่าของฮีโมโกลบินมีลักษณะเป็นแบบ Concordant คือ ครอบครัวใดที่มีผู้ป่วยอาการรุนแรง พี่น้องก็มักจะมีอาการรุนแรงเช่นเดียวกันทุกคน การศึกษาดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า ปัจจัยทางพันธุกรรมส่งผลต่อระดับความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมีย/ฮีโมโกลบินอี ตัวอย่างปัจจัยทางพันธุกรรมที่ส่งผลต่อระดับความรุนแรงของโรค คือ ชนิดของการกลายพันธุ์บนยีนเบต้าโกลบิน ปฏิสัมพันธ์ของยีนอัลฟ่าธาลัสซีเมีย และปัจจัยทางพันธุกรรมอื่นๆ ที่ส่งผลให้มีการเพิ่มขึ้นของฮีโมโกลบินเอฟ อย่างไรก็ตาม ปัจจัยทางพันธุกรรมทั้งหมดที่ได้กล่าวมาข้างต้นนั้นก็ไม่สามารถอธิบายความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมีย/ฮีโมโกลบินอี ได้ทั้งหมด

การเก็บข้อมูลทางคลินิกและผลการตรวจทางโลหิตวิทยา

เพื่อศึกษาปัจจัยทางพันธุกรรมที่เกี่ยวกับความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมียในกลุ่มผู้ป่วยคนไทยที่มีภูมิลำเนาอยู่ที่ภาคใต้ มีการเก็บตัวอย่างผู้ป่วยโรคเบต้าธาลัสซีเมียรวม 187 คน จาก 7 โรงพยาบาล ซึ่งประกอบไปด้วยโรงพยาบาลมหาราชนครศรีธรรมราช โรงพยาบาลสิชล จังหวัดนครศรีธรรมราช โรงพยาบาลพัทลุง จังหวัดพัทลุง โรงพยาบาลวชิระภูเก็ต จังหวัดภูเก็ต โรงพยาบาลสุราษฎร์ธานี จังหวัดสุราษฎร์ธานี โรงพยาบาลชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ จังหวัดชุมพร และโรงพยาบาลหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา โดยมีการนำเลือดมาตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดโดยใช้เครื่องวิเคราะห์เม็ดเลือดอัตโนมัติ, ตรวจแยกชนิดและปริมาณฮีโมโกลบิน (Hb typing) ด้วยเทคนิค HPLC ข้อมูลผลการตรวจทางโลหิตวิทยาจะถูกนำมาคำนวณหาระดับความรุนแรงของโรคโดยใช้ Scoring system ผู้ป่วยจะถูกแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มคือ อาการน้อย อาการปานกลาง และอาการรุนแรงมาก จากนั้นตัวอย่างเลือดของผู้ป่วยจะถูกนำไปสกัดสารพันธุกรรม เพื่อวัดปริมาณและคุณภาพของสารพันธุกรรม

การสกัดสารพันธุกรรมจะสกัดจากเม็ดเลือดขาวโดยใช้ชุดสกัดสำเร็จรูป โดยมีขั้นตอนการสกัดดีเอ็นเอจากเลือดโดยใช้ Commercial kit ตามขั้นตอนดังนี้
– ขั้นตอนการทำให้เม็ดเลือดแดงแตก
– ขั้นตอนการทำให้เซลล์แตก
– ขั้นตอน DNA binding
– ขั้นตอนการล้างและการชะดีเอ็นเอ

จากการเก็บข้อมูลทางคลินิก หากพิจารณาจำนวนผู้ป่วย 187 คน ตามระดับความรุนแรงของโรคพบว่ามีผู้ที่มีอาการน้อย (ระดับคะแนนจะอยู่ในช่วง 0.0-3.5) มีจำนวนผู้ป่วย 35 คน (คิดเป็นร้อยละ 18.7) กลุ่มที่สองจะเป็นผู้ที่มีอาการปานกลาง (ระดับคะแนนจะอยู่ในช่วง 4.0-7.0) มีจำนวนผู้ป่วย 99 คน (คิดเป็นร้อยละ 53.0) และกลุ่มที่สามจะเป็นผู้ที่มีอาการรุนแรง (ระดับคะแนนจะอยู่ในช่วง 7.5-10.0) มีจำนวนผู้ป่วย 53 คน (คิดเป็นร้อยละ 28.3)

*การจำแนกระดับความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมียโดยใช้ Scoring system กล่าวคือ การให้คะแนนตามข้อมูลทางคลินิกและผลการตรวจทางโลหิตวิทยา โดยการจัดว่ามีความรุนแรงมากหาก – ปริมาณฮีโมโกลบินมีค่าน้อย, อายุของผู้ป่วยที่มีการเปลี่ยนถ่ายเลือดครั้งแรกมีอายุน้อย, ความถี่ในการเปลี่ยนถ่ายเลือดบ่อย, ขนาดของม้ามมีขนาดใหญ่ เป็นต้น (โดยนำช่วงคะแนนของแต่ละหัวข้อมาบวกกันนั่นเอง)

การตรวจหาชนิดการกลายพันธุ์ทั้งในยีนเบต้าโกลบินและอัลฟ่าโกลบิน

ในการตรวจวินิจฉัยเพื่อการตรวจยืนยันชนิดความผิดปกติของโรคเบต้าธาลัสซีเมียตามชนิดของจีโนไทป์ (β0/+/β0/+,β0/+/βE) จะต้องมีการทดสอบเพื่อหาสภาวะที่เหมาะสมในแต่ละชนิดของการกลายพันธุ์ โดยตัวอย่างที่มีอาการน้อยทุกราย (Mild cases) จะมีการนำดีเอ็นเอไปตรวจหาการกลายพันธุ์ของยีนอัลฟ่าโกลบิน ซึ่งส่วนใหญ่เกิดจากการขาดหายไปของยีนซึ่งสามารถทดสอบได้ด้วยเทคนิค Multiplex gap PCR ส่วนผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรง (Severe cases) จะมีการนำไปทดสอบ triplicated α-globin gene

หลังจากตรวจการกลายพันธุ์ของยีนโกลบินครบถ้วน จะทราบว่าระดับความรุนแรงของผู้ป่วยรายใดบ้างที่สามารถอธิบายได้จากชนิดการกลายพันธุ์ของยีนเบต้าโกลบิน (Primary modifier) และมีผู้ป่วยรายใดบ้างที่สามารถอธิบายได้จากการมีปฏิสัมพันธ์กับอัลฟ่าธาลัสซีเมีย

อย่างไรก็ตามจากผลการทดสอบพบว่า ยังมีผู้ป่วยที่เหลือที่เป็นโรคเบต้าศูนย์ธาลัสซีเมีย/ฮีโมโกลบินอี (β0/+/βE) ที่ไม่มีผลตรวจอัลฟ่าธาลัสซีเมียร่วมด้วย (ในกลุ่มที่มีอาการน้อย) หรือไม่มี Triplicated α -globin gene (ในกลุ่มที่มีอาการรุนแรง) โดยมีผู้ป่วยที่มีอาการน้อยที่เหลืออีก 18 คน จาก 35 คน และผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรงจำนวน 41 คนจาก 53 คน ถูกนำไปหาปัจจัยทางพันธุกรรม (สนิปส์) มาอธิบายความรุนแรงของโรค โดยทำการนำตัวอย่างมาตรวจแยกชนิดของจีโนไทป์ของทั้ง 4 ตำแหน่ง (ได้แก่ rs766432, rs2071348, rs7482144 และ rs9376074) เพื่อดูความสัมพันธ์กับความรุนแรงของโรคและระดับฮีโมโกลบินเอฟ หลังจากได้ข้อมูลจีโนไทป์ของแต่ละตัวอย่างแล้วจะนำข้อมูลมาทดสอบความสัมพันธ์ระหว่างสนิปส์ และความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมียโดยใช้สถิติ Fisher’s extract test ซึ่งจะได้ผลเป็น p value และสามารถนำข้อมูลดิบมาคำนวณหา Risk allele, Risk genotype, Odds ratio, 95% conference interval

จากผลการวิจัยตรวจแยกชนิดของจีโนไทป์ของสนิปส์ทั้ง 4 ตำแหน่ง สามารถนำมาใช้อธิบายความรุนแรงของโรคได้ โดยพบว่า rs7482144 (XmnI) มีความสัมพันธ์กับความรุนแรงของโรคมากที่สุด (P value 0.008) และ Odds ratio เป็น 15.38 (1.64-143.99) ส่วนสนิปส์ที่มีความสัมพันธ์รองลงมาคือ rs2071348 (P value 0.023) และ Odds ratio เป็น 7.50 (1.29-43.41) ส่วนอีก 2 ตำแหน่ง (rs766432 และ rs9376074) พบว่าไม่มีความสัมพันธ์กับความรุนแรงของโรค (P value > 0.05) อย่างไรก็ตามเมื่อพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างความรุนแรงของโรคกับระดับฮีโมโกลบินเอฟในแต่ละจีโนไทป์ของสนิปส์ต่างๆ ทั้ง 4 ตำแหน่งพบว่ามีเฉพาะ rs7482144 (XmnI) และ rs2071348 ที่มีความสัมพันธ์กับ Absolute Hb F (g/dL) ที่ระดับนัยสำคัญคือ P value = 0.028 และ 0.026 ตามลำดับ

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากจำนวนผู้ป่วยโรคเบต้าธาลัสซีเมียในภาคใต้ที่มีอาการน้อยพบว่ามีจำนวนน้อยมาก (35 คน จากผู้ป่วย 187 คน คิดเป็นร้อยละ 18.7) ดังนั้นเมื่อนำไปวิเคราะห์ข้อมูลอาจจะทำให้ผลการวิเคราะห์เป็นผลลบปลอม (False negative) ได้ ดังนั้นจำเป็นต้องทำการเก็บตัวอย่างเพิ่มเติมเพื่อให้ได้ข้อมูลที่ชัดเจนมากขึ้นต่อไปในอนาคต

อ้างอิงข้อมูลจาก

โครงการวิจัย “ปัจจัยทางพันธุกรรมที่เกี่ยวกับความรุนแรงของโรคเบต้าธาลัสซีเมียในกลุ่มผู้ป่วยคนไทยที่มีภูมิลำเนาอยู่ที่ภาคใต้”

หัวหน้าโครงการ : มานิตย์ นุ้ยนุ่น
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง บุษยา เกรย์
กราฟิก พิชญาภา นาคทับที

 

 

 

00:00
00:00
Empty Playlist