การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างทางการใช้สินค้าขั้นกลางทางการผลิตในอุตสาหกรรมอาหาร พบว่า สาขาการผลิตอาหารอื่น ซึ่งประกอบด้วยการผลิตอาหารกระป๋อง การแปรรูปอาหารทะเล การแปรรูปผัก ผลไม้ และ อาหารสัตว์ เป็นสาขาที่มีการเปลี่ยนแปลงในโครงสร้างการใช้วัตถุดิบในช่วงปี 1997 – 2011 โดยการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเป็นการเปลี่ยนแปลงการใช้วัตถุดิบจากในประเทศ เป็นการใช้วัตถุดิบจากต่างประเทศเป็นสำคัญ ทำให้โครงสร้างการค้าระหว่างประเทศของไทยเป็นไปในทิศทางที่ไทยนำเข้าวัตถุดิบและส่งออกสินค้าสำเร็จรูป
ขณะที่สาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว เกิดจากการขาดแคลนวัตถุดิบดังกล่าวในประเทศ เนื่องจากปัญหาโรคระบาด มาตรการกีดกันทางการค้าที่มิใช่ภาษีจากต่างประเทศ และการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อม ทำให้ต้องนำเข้าวัตถุดิบจากประเทศเพื่อนบ้านมากยิ่งขึ้น นอกจากนี้ ผู้ประกอบการยังให้ความสนใจต่อการลงทุนต่างประเทศเพื่อสร้างความมั่นคงทางด้านวัตถุดิบ และมีแนวโน้มที่จะมี Contract Farming มากยิ่งขึ้น ในส่วนของปัจจัยการผลิตพบว่า ปัญหาการขาดแคลนแรงงานยังคงเป็นปัญหาที่สำคัญ และมีแนวโน้มที่จะเป็นปัญหามากยิ่งขึ้น

โครงการวิจัยเรื่องโครงสร้างทางการผลิตของอุตสาหกรรมอาหารไทย จึงเกิดขึ้นเพื่อวิเคราะห์ถึงโครงสร้างทางการผลิต ทั้งจากต้นน้ำไปยังปลายน้ำ และจากในและนอกประเทศของอุตสาหกรรมอาหารไทย รวมทั้งสาเหตุและรูปแบบการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางการผลิตที่อาจจะเกิดขึ้นในอนาคต รวมไปถึงการหาข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย
ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย
-
ภาคอุตสาหกรรม
1) การพัฒนาเทคโนโลยีทางการผลิตอย่างต่อเนื่องในด้านต่าง ๆ
a. ด้านการผลิตโดยใช้การผลิตในลักษณะ Automatic line production คือ การหันมาใช้ระบบอัตโนมัติเพื่อทดแทนแรงงานในบางส่วนเนื่องจากแนวโน้มปัญหาด้านแรงงานลดลงที่ยังคงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง จากโครงสร้างประชากร การลดการพึ่งพิงแรงงานหรือการใช้เครื่องมือเครื่องจักรมาทดแทนงานหนักหรืองานอันตรายจะช่วยลดอุปสรรคจากการขาดแคลนแรงงานได้
b. การเพิ่มความยืดหยุ่นในสายการผลิต เนื่องจากพฤติกรรมผู้บริโภคในยุคปัจจุบันที่มีหันมาสนใจบริโภคอาหารสำเร็จรูปและอาหารกึ่งสำเร็จรูปเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตามพฤติกรรมการบริโภคมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วมาก สายการผลิตที่มีความยืดหยุ่นจะช่วยให้ผู้ผลิตตอบสนองต่อความต้องการบริโภคได้ดี

2) ด้านการใช้แรงงาน
ควรพัฒนาฝีมือแรงงาน และปรับสภาพการทำงานที่ช่วยเพิ่มสวัสดิการแรงงาน ซึ่งจะช่วยลดอัตราการเปลี่ยนงาน เนื่องจากปัจจุบันข่าวสารข้อมูลและทางเลือกในการทำงานมีมากขึ้น การปรับสภาพแวดล้อมที่ดีในการทำงานจึงเป็นพัฒนาการที่สำคัญของภาคอุตสาหกรรม
3) การสร้างความร่วมมือกับภาคธุรกิจกับประเทศในภูมิภาค
อาจกระทำในรูปการค้าหรือการลงทุนในประเทศเพื่อนบ้านเพื่อผลิตและจัดหาวัตถุดิบ ซึ่งจะช่วยลดปัญหาความผันผวนจากราคาและปริมาณวัตถุดิบในประเทศ
4) การสร้างความร่วมมือกับสถาบันการศึกษา
กำลังคนถือเป็นที่ต้องการในอุตสาหกรรม นอกจากจะเป็นแรงงานในกระบวนการผลิตแล้ว ยังประกอบด้วยช่างเทคนิค นักวิทยาศาสตร์และนักวิจัย รวมถึงการเพิ่มความร่วมมือกับสถาบันการศึกษาในการพัฒนาสายการผลิต การพัฒนากำลังคนและการสร้างหลักสูตรเพื่อให้อุตสาหกรรมมีส่วนในการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ที่มีความพร้อมในการทำงานในภาคอุตสาหกรรม ซึ่งจะช่วยสร้างทัศนคติต่อการทำงานให้คนรุ่นใหม่ได้
5) การสร้างเสริมความร่วมมือ
ผู้ประกอบการอาจเข้ามามีส่วนช่วยในกระบวนการต่าง ๆ ในสายการผลิตได้ เช่น a. การพัฒนาสินค้าและผลิตภัณฑ์ใหม่ ๆ จากพฤติกรรมที่หลากหลายของผู้บริโภค ทั้งในด้านการผลิตอาหารสำเร็จรูปรูปแบบใหม่ ๆ หรือการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ ทั้งในด้านรูปลักษณ์ ความเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม การคงความสดของอาหารต่าง ๆ b. การเข้ามาช่วยบริหารจัดการใน Value chain เพื่อสร้างระบบตรวจสอบที่มาวัตถุดิบ และช่วยจัดหาวัตถุดิบให้กับผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมอาหาร
6) การให้ความสำคัญกับการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการรูปแบบใหม่
ในปัจจุบันการให้ความสำคัญกับสุขภาพ การมีความต้องการที่หลากหลายและเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
การก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัย ล้วนเป็นความต้องการโดยการเพิ่มมูลค่า ได้แก่ การใช้วัตถุดิบที่ปลอดจากสารเคมี
การผลิตอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ อาหารไขมันต่ำ และการผลิตอาหารสร้างเสริมสุขภาพและความงาม เป็นต้น
7) การให้ความสำคัญกับการวิจัยตลาด
การให้ความสำคัญกับการวิจัยตลาดผ่านการวิเคราะห์ข้อมูล การจัดการข้อมูล การใช้ Big Data เป็นต้น หรือ ห่วงโซ่คุณค่า หมายถึง คุณค่าในระหว่างกิจกรรมการดำเนินงานขององค์กร ที่มีความสัมพันธ์กัน และมีความเกี่ยวเนื่องกับการสร้างคุณค่าเพิ่มให้กับวัตถุดิบภายในห่วงโซ่อุปทาน (Supply chain) โดยเริ่มตั้งแต่การรับวัตถุดิบเข้า วัตถุดิบผ่านเข้าสู่กระบวนการแปลงสภาพ จนกระทั่งกลายเป็นสินค้าสำเร็จรูป
-
ภาครัฐ
1) การส่งเสริมและสนับสนุนบทบาทของผู้ประกอบการรายใหม่ในอุตสาหกรรมอาหาร
การส่งเสริมและสนับสนุนบทบาทของผู้ประกอบการรายใหม่ในอุตสาหกรรมอาหาร เป็นไปเพื่อบริหารจัดการและเชื่อมโยงสายการผลิตระหว่างห่วงโซ่อุปทานให้สามารถดำเนินการร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ การส่งเสริมในประเด็นนี้ อาจพิจารณาไปถึงองค์รวมของห่วงโซ่การผลิตโลก เนื่องจากปัจจุบันมีความต้องการใช้งานวัตถุดิบจากต่างประเทศมากยิ่งขึ้น ทำให้การวางแนวนโยบายทางการค้าเพื่อสนับสนุนอุตสาหกรรมอาหารจำเป็นต้องคำนึงถึงการได้มาซึ่งวัตถุดิบจากต่างประเทศ เพื่อสร้างความมั่นคงให้กับการผลิตอุตสาหกรรมอาหาร นอกจากนี้ การมีส่วนร่วมในห่วงโซ่การผลิตโลกควรเป็นประเด็นที่ต้องคำนึงถึง โดยเฉพาะการส่งออกผลผลิตอาหารไทย เพื่อเป็นสินค้าขั้นกลางให้กับการผลิตภายนอกประเทศ

2) การสนับสนุนการพัฒนาอุตสาหกรรมระบบอัตโนมัติ
สำหรับอุตสาหกรรมโดยการสร้างความร่วมมือกับผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมอาหาร เนื่องจากความต้องการระบบอัตโนมัติเป็นทิศทางสำคัญสำหรับการพัฒนาอุตสาหกรรมของไทย
3) การส่งเสริมภาคการเกษตร
โดยเฉพาะการรวมกลุ่มเกษตรกรเพื่อพัฒนาความเข้มแข็งของชุมชนอันเป็นจุดเริ่มต้นของความร่วมมือ
ในการพัฒนาประสิทธิภาพการผลิต
4) การปรับแก้จุดอ่อนในกระบวนการว่าจ้างแรงงานต่างชาติ
เช่น ความรับผิดชอบต่อต้นทุนการจดทะเบียนแรงงานทั้งต้นทุนทางตรง (ที่เป็นค่าใช้จ่าย) และต้นทุนทางอ้อม (เวลาที่ต้องใช้ในกระบวนการ) ซึ่งต้นทุนส่วนมากผู้ประกอบการต้องเป็นคนรับภาระ ทำให้ต้นทุนในการดำเนินการสูง เป็นอุปสรรคต่อการจ้างแรงงานต่างชาติ ดังนั้น ควรดำเนินการให้กระบวนการว่าจ้างแรงงานต่างชาติให้มีความโปร่งใส ลดความซ้ำซ้อนและทำให้กระบวนการเข้าใจง่ายจากทั้งแรงงานและผู้ประกอบการ รวมถึงการลดต้นทุนค่าใช้จ่ายในการดำเนินการจ้างแรงงานต่างชาติ รวมทั้งอาจสร้างทางเลือกในการจัดจ้างแรงงานต่างชาติ (เช่น มีการทดลองงาน การสร้างเงื่อนไขในการทำงาน หรือการกระจายค่าใช้จ่ายในการดำเนินการจ้างออกเป็นส่วน ๆ เป็นต้น) สิ่งเหล่านี้จะช่วยลดภาระต้นทุนการจ้างแรงงานต่างชาติของผู้ประกอบการได้
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “โครงสร้างทางการผลิตของอุตสาหกรรมอาหารไทย” หัวหน้าโครงการ : ผศ. ดร.ดนุพล อริยสัจจากร |






