CoverLogo (36)

ทำสีธรรมชาติจากบัวแดงที่ไม่ใช่สีแดง

ดอกบัวแดงจัดเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่หาได้ง่ายในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย จริงๆแล้วดอกบัวแดงสามารถนำมาใช้ทำสีย้อมผ้าที่ให้เฉดสีได้อย่างมากมายหลากหลายเฉดสี ตั้งแต่สีเทา สีทอง จนไปถึงสีน้ำตาลเข้ม แต่จะมีวิธีการทำอย่างไร และจะต่อยอดไปสู่การผลิตให้ได้มาตรฐานในระดับอุตสาหกรรมกันได้อย่างไร สามารถติดตามกันได้จากบทความนี้

มาทำความรู้จักกับบัวแดงกัน

บัวแดงอยู่ในตระกลูของบัวสาย (water lily หรือ Nymphaea) เป็นพืชน้ำชนิดหนึ่งมีลำต้นใต้ดิน เป็นเหง้าใบและดอกเกิดจากตาหรือหน่อที่เจริญขึ้นมาเหนือน้ำด้วยก้านส่งใบ (petiole) ดอกเป็นดอกเดี่ยว มีทั้งชนิดที่บานกลางคืนและบานกลางวัน บางชนิดมีกลิ่นหอม มีสีสันหลากหลายแตกต่างกันไป บัวแดงจะมีดอกสีแดง ก้านส่งใบภายในจะมีสีชมพู สารสีชมพูที่พบในดอกบัวแดงคือ แอนโทไซยานิน (anthocyanin) ซึ่งเป็นสารสีละลายน้ำ มีความสามารถในดูดซับในเส้นใยได้ดี แต่มีเสถียรภาพต่ำ โดยเฉพาะเสถียรภาพต่อแสง นอกจากนี้ ในสายบัวและดอกบัวยังประกอบด้วยแทนนิน (polyphenol) ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่สำคัญในการช่วยเพิ่มเสถียรภาพของสารสีแอนโทไซยานิน การนำน้ำสกัดสีย้อมบัวแดงมาย้อมเส้นใยโดยเฉพาะเส้นใยเซลลูโลส หรือไหม จึงมีสีสันสวย มีความคงทนสูง อุปสรรคของการย้อมผ้าจากดอกบัวแดง คือ ทำการย้อมซ้ำไม่ได้ ซึ่งเป็นปัญหาที่พบในการย้อมสีธรรมชาติโดยทั่วไปที่ไม่สามารถควบคุมคุณภาพของเฉดสี ดังนั้น การพัฒนากรรมวิธีการย้อมสีบัวแดงที่ได้มาตรฐานและการเตรียมสีให้อยู่ในรูปสีผงจึงเป็นแนวทางที่ช่วยควบคุมเฉดสีให้คงที่และทำให้การย้อมมีความสะดวกยิ่งขึ้น

ทำผงสีจากบัวแดงทำอย่างไร

เริ่มต้นด้วยการนำดอกบัวและสายบัวที่ผ่านการทำแห้งด้วยการตากแดดเพื่อให้เก็บได้นานมาทำการสกัดน้ำสี โดยนำดอกบัวและสายบัวตากแห้งมาอบให้แห้งในตู้อบที่อุณหภูมิ 70 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 24 ชั่วโมง ก่อนนำมาทำการต้มเพื่อสกัดน้ำสีเป็นเวลา 1 ชั่วโมง โดยใช้อัตราส่วนของดอกบัวหรือสายบัวต่อน้ำ เท่ากับ 1:30 จากนั้นกรองแยกเฉพาะน้ำสี และทำการอบแห้งเพื่อเตรียมเป็นผงสี ส่วนกากที่เหลือนำไปสกัดเซลลูโลสต่อไป


จากนั้นเตรียมผงสีจากน้ำสีบัวแดง โดยการใช้มอลโทเดกซ์ทรินในการทำเอนแคปซูเลต*โดยใช้เทคนิคการอบแห้งแบบพ่นฝอยซึ่งมีขั้นตอนเริ่มจากการนำตัวกลางที่ใช้ในการเคลือบ เช่น มอลโทเดกซ์ทริน (maltodextrin) แป้งดัดแปร (modified starch) หรือส่วนผสมของสารเหล่านี้มาละลายน้ำเพื่อเพิ่มสมบัติการคงตัวและปริมาณสีที่อยู่ในสารสกัดนั้น นำสารสีที่สกัดได้มาผสมกับสารละลายของตัวกลางที่ใช้ในการเคลือบแล้วนำส่วนผสมที่ได้ไปผ่านกระบวนการโฮโมจิไนซ์ *เพื่อให้สารตัวกลางเคลือบสารสีที่สกัดได้ การผสมสารสกัดที่ได้กับสารตัวกลางให้มีสัดส่วนที่เหมาะสมอาจเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่ทำให้มีสมบัติด้านสี เคมีและด้านชีวภาพของสารสกัดที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของสี

*กระบวนการโฮโมจิไนซ์ หมายถึง การทำให้เป็นเนื้อเดียวกัน เครื่องมือที่ใช้ในการทำให้เป็นเนื้อเดียวกันนี้เรียกว่า โฮโมจีไนส์เซอร์

การปรับลักษณะสีต่างๆที่ได้จากบัวแดงต้องดูอะไรบ้าง

จากการศึกษาการสกัดผงสีจากดอก มีปริมาณผงสี ร้อยละ 51 โดยน้ำหนัก ลักษณะเป็นผงของแข็งสีดำเข้มและมีความมันวาว ส่วนสายบัวแดงมีปริมาณผงสี ร้อยละ 56 โดยน้ำหนัก ลักษณะเป็นผงของแข็งสีน้ำตาลเข้มและด้าน

จากการศึกษาองค์ประกอบหลักในผงสีที่สกัดจากดอกและสายบัวแดง คือ แทนนิน ที่ความเข้มข้นร้อยละ 5 โดยน้ำหนัก ดอกบัวมีแทนนินประมาณ 8,000 มิลลิกรัมต่อลิตร ในขณะสายบัวมีแทนนินประมาณ 1,500 มิลลิกรัมต่อลิตร และเกลือที่พบในดอกบัวส่วนใหญ่คือโพแทสเซียมคลอไรด์ ในขณะที่สายบัวพบโพแทสเซียมคลอไรด์ และโซเดียมคลอไรค์

เบื้องต้นเมื่อนำสีที่ได้จากบัวแดงมาย้อมเส้นไหมจะได้ว่า สีจากดอกบัวแดงจะให้เฉดสีน้ำตาล-ทอง ส่วนสีจากสายบัวจะให้ เฉดสีเงิน-เทา เนื่องจากดอกบัวมีเทนนินสูงกว่ามากจึงให้สีที่ชัดเจนถึงแม้จะใช้ปริมาณสีย้อมที่ต่ำแล้ว แต่ถ้าใช้สีจากสายบัวในปริมาณมากจะให้เฉดสีน้ำตาล-ทองได้เช่นกัน และสามารถควบคุมเฉดสีได้ง่ายกว่า จึงทำให้การใช้สีย้อมจากสายบัวสามารถสร้างเฉดสีได้มากกว่า 20 เฉด สี ตั้งแต่ เฉดเทา-เงิน น้ำตาล-ทอง จงกระทั่งถึงเฉดน้ำตาลเข้ม

จากการใช้สารช่วยติดพร้อมกับการย้อม ทำให้เส้นไหมมีความเข้มหรือเฉดสีที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม แบ่งเป็น
– กลุ่มเพิ่มความสว่าง ได้แก่ การใช้สารช่วยย้อมที่มีโพแทสเซียมเป็นองค์ประกอบ ดังนี้
โพแทสเซียมโครเมต (K2CrO4) โพแทสเซียมไดโครเมต (K2Cr2O7) และโพแทสเซียมไฮดรอกไซด์ (KOH)
– กลุ่มเพิ่มความเข้มสี ได้แก่ แมงกานีสซัลเฟต (MnSO4) ซิงค์ซัลเฟต (ZnSO4) กรดอะซิติก
(CH3COOH) สารส้ม และคอปเปอร์ซัลเฟต (CuSO4)
– กลุ่มเปลี่ยนเป็นโทนเทา-ดำ ได้แก่ การใช้สารช่วยย้อมที่มีธาตุเหล็ก (เฟอร์รัส) เป็นองค์ประกอบ ดังนี้ เฟอรัสแอมโมเนียมซัลเฟต (Fe(NH4)2(SO4)2) และเฟอรัสซัลเฟต (FeSO4) 6

ในงานวิจัยนี้ได้พบเคล็ดลับอีกอย่างในช่วงของการทำแห้งแบบพ่นฝอย คือเมื่อทำการเพิ่มอุณหภูมิขาเข้าจะส่งผลต่อการเพิ่มขึ้นของปริมาณผงสี ผงสีที่ใช้อุณหภูมิขาเข้า 130, 150 และ 170 องศาเซลเซียส และผงสีที่ได้มีความสว่างจากน้อยไปมากตามลำดับ ในขณะที่ความชื้นและค่ากิจกรรมของน้ำ**ของผงสีมีค่าลดลงตามลำดับ ทำให้ต้องใช้เวลาในการละลายนานขึ้น และเมื่ออัตราการป้อนสารสูงขึ้น จาก 5 รอบ/นาที, 10รอบ/นาที, 15 รอบ/นาที และ 20 รอบต่อนาที ทำให้ปริมาณผงสีที่ผลิตได้ลดลง ผงสีมีความสว่างลดลง ค่ากิจกรรมของน้ำลดลง ความชื้นในผงสีเพิ่มขึ้น ทำให้ผงสีละลายง่ายขึ้น ตามลำดับ อีกทั้งปริมาณมอลโทเดกซ์ทรินที่สูงขึ้นมีผลทำให้ผงสีมีความสว่างขึ้น ความชื้นและค่ากิจกรรมของน้ำลดลง

**ค่ากิจกรรมของน้ำเป็นพารามิเตอร์ที่สำคัญสำหรับผงที่ทำจากเครื่องอบแห้งแบบพ่นฝอยเพราะส่งผลต่ออายุการเก็บรักษาของสารที่ผลิตได้ ถ้าค่ากิจกรรมของน้ำมีค่าต่ำจะมีผลต่ออายุการเก็บรักษาที่นาน และ มีเสถียรภาพทางจุลชีววิทยา

และพบอีกว่า ผงสีที่เตรียมได้ มีสมบัติด้านความคงทนของสีต่อการซักและการขัดถูอยู่ในเกณฑ์ดีถึงดีมาก และมีความคงทนของสีต่อแสงอยู่ใน ระดับ ≥ 4* ซึ่งเกณฑ์การประเมินด้านความคงทนของสี เทียบระดับจากการเปลี่ยนแปลงของสีบนผ้ามัลติไฟเบอร์ด้วยเกรย์สเกล (Gray scale for color staining) ในแสงไฟ D65 ดังนี้
ระดับ 5 หมายถึง ไม่มีการติดเปื้อนของสี คือ ดีที่สุด (Excellent)
ระดับ 4 หมายถึง มีการติดเปื้อนของสีเล็กน้อย คือ ดีมาก (Very Good)
ระดับ 3 หมายถึง มีการติดเปื้อนของสีปานกลาง คือ ดี (Good)
ระดับ 2 หมายถึง มีการติดเปื้อนของสีมาก คือ แย่ (Fairy Poor)
ระดับ 1 หมายถึง มีการติดเปื้อนของสีมากที่สุด คือ แย่ที่สุด (Poor)
อีกทั้งยังมีสมบัติต้านเชื้อแบคทีเรียทั้งE. coli และ S. aureus ซึ่งมาจากคุณสมบัติของแทนนินที่สามารถยับยั้งเชื้อแบคทีเรียได้ดีอีกด้วย

สาระน่ารู้เพิ่มเติม

บัวแดงนั้นนอกจากสามารถให้สีเพื่อใช้ย้อมเส้นไหมสำหรับทอขิด***แล้ว กากสายบัวที่เหลือหลังจาก การย้อมสีแล้วยังสามารถนำมาหมักด้วยกากน้ำตาลเป็นเวลา 1 เดือน เพื่อสกัดเอาเซลลูโลสมาประยุกต์เป็นผลิตภัณฑ์ชนิดอื่น เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด (zero waste) และมีความเป็นได้ในเชิงเศรษฐกิจ เนื่องจากกากสายบัวที่เหลือจากการสกัดสี เป็นเยื่อเซลลูโลส ที่มีองค์ประกอบส่วนใหญ่เป็นโฮโลเซลลูโลส ประกอบด้วย แอลฟาเซลลูโลส ร้อยละ 53 และเฮมิเซลลูโลสร้อยละ 31 โดยน้ำหนัก จึงสามารถนำมาเตรียมเป็นฟิล์มเซลลูโลสด้วยเทคนิคการละลายและตกตะกอน และนำฟิล์มที่ได้มาทำเป็นแผ่นกระดาษสาด้วยการแช่ในน้ำยาพอลิเมอร์อิมัลชัน ผสมน้ำมันตะไคร้หอมได้เป็นแผ่นกระดาษสาที่มีสมบัติต้านเชื้อแบคทีเรียสำหรับใส่ในกล่องบรรจุภัณฑ์ผ้าย้อมมือ เพื่อป้องกันกลิ่นเหม็นอับในระหว่างการจัดส่งสินค้าได้ด้วย

***การทอผ้าลายขิด คือ การทอผ้าที่ทอแบบ “เก็บขิด” หรือ “เก็บดอก” เหมือนผ้าที่มีการปักดอกการทอผ้าดอกนี้ ลวดลายของขิดแต่ละลายจะมีรูปแบบที่สวยงาม มีความมันวาว นูนลอยออกมาบนผืนผ้า

ประโยชน์ที่ได้รับจากงานวิจัย และแนวทางการนำใช้งาน

จุดเด่นของผ้าไหมที่ผลิตจากงานวิจัยนี้มีจุดเด่นในด้านการนำบัวแดงซึ่งเป็นพืชในท้องถิ่น นำมาเป็นวัตถุดิบในการย้อมเส้นไหม ทำให้ผ้าไหมที่ได้มีเรื่องราวที่สามารถสร้างความแตกต่างอย่างมีอัตลักษณ์ อีกทั้งยังมีการปรังปรุงคุณภาพเส้นไหมที่ย้อมด้วยสีจากบัวแดง ด้วยการพัฒนาสีจากบัวแดงในรูปสีผงด้วยวิธีที่ง่ายและ สามารถนำไปใช้ได้จริง และการนำเทคโนโลยีขั้นสูงเข้ามาช่วยให้การเตรียมสีผงทำได้ง่ายและมีประสิทธิภาพโดยใช้เครื่องทำแห้งแบบพ่นฝอย สามารถประยุกต์ไปสู่การผลิตสีธรรมชาติในระดับอุตสาหกรรมได้จริง

อ้างอิงข้อมูลจาก

โครงการวิจัย “การเพิ่มมูลค่าบัวแดงโดยการสกัดสีย้อมธรรมชาติและเส้นใย”

หัวหน้าโครงการ : กาวี ศรีกูลกิจ
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์
กราฟิก ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์

 

 

 

 

00:00
00:00
Empty Playlist