จีนมีความใฝ่ฝันว่าในปี 2049 จีนจะพัฒนาสู่การเป็นประเทศสมัยใหม่ที่ประชาชนมีความมั่งคั่งอย่างทั่วถึง เป็นผู้นำโลกด้านการทหาร และมีอิทธิพลในเวทีโลก ด้วยความใฝ่ฝันนี้เองทำให้จีนเริ่มพัฒนาความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจกับประเทศต่าง ๆ เพื่อสนับสนุนการค้าการลงทุนระหว่างกันและการเสริมสร้างอิทธิพลระดับโลก ประเทศในกลุ่มอินโดแปซิฟิกที่รวมถึงประเทศไทยเองเป็นกลุ่มประเทศที่มีบทบาทสำคัญต่อความฝันของจีนอย่างมาก เนื่องจากเป็นกลุ่มประเทศที่มีความเกี่ยวข้องกับยุทธศาสตร์การพัฒนาที่สำคัญของจีนอย่าง Belt Road Initiative และ Made in China 2025 เพื่อให้ได้ประโยชน์ร่วมกับจีนภายใต้ยุทธศาสตร์การพัฒนาเหล่านี้ ประเทศไทยจึงจำเป็นต้องปรับแนวทางในการพัฒนาเศรษฐกิจให้เหมาะสม มุ่งเป็นศูนย์กลางของภูมิภาคเพื่อเพิ่มอำนาจการต่อรองกับจีน
จีนมีความพยายามในการปรับรูปแบบการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ รวมถึงพยายามสร้างความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจกับต่างประเทศขนานใหญ่ จุดมุ่งหมายสำคัญก็คือการกลับมาสู่ความยิ่งใหญ่ในเวทีโลกอีกครั้ง โดยในขบวนรถไฟมังกรแห่งการพัฒนาของจีนนั้น มีโครงการ Belt and Road Initiative (BRI) ซึ่งเป็นโครงการเชื่อมโยงโครงสร้างพื้นฐานการคมนาคมขนส่ง และฐานการผลิตของจีนเข้ากับประเทศต่าง ๆ และยุทธศาสตร์ Made in China 2025 (MiC 2025) ซึ่งเป็นยุทธศาสตร์ที่เน้นการพัฒนาอุตสาหกรรมและบริการด้านเทคโนโลยีแห่งอนาคต เป็นสองโบกี้สำคัญที่ไม่ใช่แค่จะพาจีนไปสู่ความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจเท่านั้น แต่สองโบกี้นี้ยังมีที่ว่างให้กับประเทศในความร่วมมือกับจีน เพื่อนั่งไปสู่ความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจร่วมกันด้วย
หลายประเทศในกลุ่มอินโดแปซิฟิกเริ่มมีการปรับยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศของตนเอง จนสามารถสร้างความได้เปรียบจากโครงการการพัฒนาเหล่านี้ของจีน ทั้ง ลาว เวียดนาม และสิงคโปร์ เป็นต้น ประเทศไทยเองก็ต้องมีการปรับรูปแบบความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจกับจีน และปรับรูปแบบการค้าการลงทุนให้มีความสอดคล้องกับโครงการและยุทธศาสตร์การพัฒนาของจีนด้วยเพื่อไม่ให้ตกขบวนรถไฟการพัฒนานี้ โดยโครงการวิจัย “นโยบายเศรษฐกิจระหว่างประเทศและบริบทใหม่ของประเทศจีนต่อเศรษฐกิจในภูมิภาคอินโดแปซิฟิก” สนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ได้ทำการศึกษานโยบายที่ประเทศไทยควรเร่งดำเนินการเพื่อร่วมรับผลประโยชน์จากยุทธศาสตร์การค้าการลงทุนของจีนเอาไว้ ประกอบไปด้วยนโยบายดังต่อไปนี้

- ปรับปรุงประสิทธิภาพในการผลิตเพื่อสร้างความได้เปรียบในการส่งออกสินค้าไปจีน
ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา (2013-2017) ประเทศส่วนใหญ่ในอินโดแปซิฟิกมีศักยภาพการค้าสูงหรือ สัดส่วนการค้ากับจีนต่อผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (Trade/GDP) มากกว่าร้อยละ 5 (จำนวน 11 ประเทศ) ซึ่งประเทศที่มีสัดส่วนการค้ากับจีนต่อ GDP สูงสุด 5 ประเทศ ได้แก่ เวียดนาม สิงคโปร์ มาเลเซีย กัมพูชา และไทย สินค้าส่งออกไปยังจีนที่สำคัญได้แก่ สินค้าขั้นต้น สินค้าอุตสาหกรรมทรัพยากรเข้มข้น สินค้าอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นกลาง และสินค้าอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูง อย่างไรก็ตามสินค้าอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูงเองก็ยังคงเป็นสินค้านำเข้าจากจีนที่สำคัญของประเทศเหล่านี้เช่นกัน
แม้ว่าในอดีตประเทศไทยจะเป็นประเทศที่มีบทบาทในการส่งออกสินค้าไปจีนสูงในหลายประเภทอุตสาหกรรม แต่ปัจจุบันไทยกำลังเสียความได้เปรียบในการส่งออกสินค้าขั้นต้น และสินค้าทรัพยากรเข้มข้นในตลาดจีน รวมถึงเสียส่วนแบ่งตลาดการส่งออกให้กับประเทศคู่แข่งอื่นๆ โดยเฉพาะเวียดนามอีกด้วย ดังนั้นไทยจึงควรมีการปรับปรุงประสิทธิภาพการผลิต ด้วยการนำเข้าเทคโนโลยีและเครื่องจักรด้านการเกษตรต้นทุนต่ำของจีน แล้วใช้ตลาดออนไลน์ของจีนในการขยายช่องทางการส่งออก เพื่อเข้าถึงตลาดแต่ละมณฑลของจีน รวมถึงต้องมีการจัดตั้งระเบียงเศรษฐกิจและคลัสเตอร์อุตสาหกรรมตามบริบทของแต่ละพื้นที่ เพื่อให้สามารถเป็นช่องทางในการระบายสินค้าที่มีการผลิตล้นเกินภายในประเทศไทยได้ ตลอดจนไทยต้องมุ่งเน้นการพัฒนาต่อยอดการผลิตเพื่อให้สามารถเพิ่มมูลค่าให้กับสินค้าขั้นสุดท้ายได้อย่างมีประสิทธิภาพ

- ปฏิรูปสินค้าในอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นต่ำ โดยเฉพาะในกลุ่ม (Second S-curve) เพื่อตอบสนองความต้องการสินค้าจากจีน
ประเทศไทยมีความได้เปรียบและมีการส่งออกสินค้าที่ใช้เทคโนโลยีต่ำเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับสินค้าเครื่องหนัง สิ่งทอ และเครื่องนุ่งห่ม (Second S-curve) ดังนั้นไทยจึงควรเร่งปฏิรูปภาคอุตสาหกรรมดังกล่าว นั่นคือต้องเร่งพัฒนาต่อยอดการใช้ทรัพยากรและวัตถุดิบไปสู่การผลิตที่เพิ่มมูลค่าให้กับสินค้าขั้นสุดท้าย เพื่อให้เกิดเป็นสินค้าสร้างสรรค์ (Creative goods) สินค้ามีมูลค่าเพิ่มสูง (High-value added) และสินค้าที่มีตลาดเฉพาะกลุ่ม (Niche market) ซึ่งสินค้าทั้งสามกลุ่มนี้ได้รับความนิยมในตลาดจีนอย่างมาก โดยเฉพาะในกลุ่มผู้มีกำลังซื้อระดับปานกลางจนถึงสูง และไทยสามารถส่งออกสินค้าเหล่านี้ไปยังจีนได้ผ่านช่องทาง E-commerce ของจีน

- ปฏิรูปสินค้าในอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นต่ำ โดยเฉพาะในกลุ่ม (Second S-curve) เพื่อตอบสนองความต้องการสินค้าจากจีน
แม้ว่าไทยจะมีมูลค่าและสัดส่วนการส่งออกสินค้าอุตสาหกรรมขั้นกลางและสินค้าอุตสาหกรรมขั้นสูงในระดับสูง และมีแนวโน้มว่าความได้เปรียบในการส่งออกสินค้าทั้งสองประเภทไปจีนจะเพิ่มสูงขึ้น แต่ไทยยังคงมีการนำเข้าสินค้าทั้งสองประเภทในมูลค่าที่สูงกว่ามูลค่าการส่งออก และไทยยังมีสัดส่วนของการค้าภายในอุตสาหกรรมเดียวกันกับจีนไม่ถึงครึ่งหนึ่งของมูลค่าการส่งออกทั้งหมด กล่าวอีกนัยหนึ่ง สินค้าส่งออกของไทยอาจไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่มูลค่าการผลิตของจีนแต่อย่างใด ทำให้ในอนาคตไทยอาจได้รับประโยชน์จากยุทธศาสตร์ MiC 2025 ซึ่งมุ่งเน้นการพัฒนาสินค้าเทคโนโลยีแห่งอนาคตของจีนอย่างจำกัด ดังนั้นไทยจึงควรมีแผนในการยกระดับภาคการผลิตในสินค้าอุตสาหกรรมขั้นกลางและขั้นสูงให้สอดรับกับนโยบาย MiC 2025 ของจีนที่กำลังเดินหน้าอยู่ในขณะนี้ ด้วยการอาศัยความเชี่ยวชาญและองค์ความรู้ด้านเทคโนโลยีแห่งอนาคตของจีน สร้างแรงจูงใจเพื่อดึงดูดนักลงทุนจีนให้เข้ามาลงทุนเพื่อผลิตสินค้าเทคโนโลยีขั้นกลางและขั้นสูงที่เป็นสินค้าขั้นสุดท้ายในประเทศไทย โดยอาจสร้างแรงจูงใจผ่านการจัดตั้งระเบียงเศรษฐกิจที่เกี่ยวข้อง เช่น พื้นที่ระเบียงเศรษฐกิจภาคตะวันออก (Eastern Economic Corridor: EEC)

- เตรียมมาตรการตั้งรับเพื่อสร้างความยั่งยืนให้กับเศรษฐกิจของประเทศไทย
การลงทุนของจีนในประเทศไทยนั้นมีหลายสาขาด้วยกัน แต่ภายหลังจากมีการดำเนินโครงการ BRI จีนได้เน้นการลงทุนในโครงสร้างเพื่อเชื่อมโยงการคมนาคมภายในภูมิภาคเข้ากับจีนมากขึ้น โดยมีการลงทุนทั้งในภาคการพัฒนาสนามบิน ถนน และการก่อสร้างระบบรางรถไฟ ซึ่งเป็นโครงการที่จีนเข้ามาลงทุนสูงสุด มีมูลค่ากว่า 2,690 ล้านเหรียญสหรัฐ ในปี 2017 ที่สำคัญในช่วงหลังปี 2014 การลงทุนทั้งหมดในไทยมีความเกี่ยวข้องกับโครงการ BRI รวมทั้งการลงทุนที่มีความน่าสนใจและมีผลกระทบต่อเศรษฐกิจอย่างสูงคือการเข้ามาของกลุ่มตลาดออนไลน์ยักษ์ใหญ่ของจีนอย่าง JD.com ที่เข้าร่วมทุนกับเครือ Central และ Alibaba ซื้อกิจการของ Lazada ซึ่งเป็นตลาดออนไลน์ที่มีอิทธิพลอย่างมากในไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การลงทุนเหล่านี้มักจะมีการให้ช่วยเหลือผ่านเงินกู้ควบคู่กันไป และยังมีลักษณะของการลงทุนที่หลากหลาย ตั้งแต่การลงทุนเองทั้งหมด การควบรวมกิจการ และการร่วมทุนกับบริษัทยักษ์ใหญ่ในท้องถิ่น
ความหลากหลายในการลงทุนของจีนนี้เองอาจสร้างความไม่ยั่งยืนให้กับระบบเศรษฐกิจไทยได้ ทั้งในแง่มุมของสิ่งแวดล้อม การกระจายรายได้ และการผูกขาดตลาดหากไทยไม่มีมาตรการกำกับดูแลที่เหมาะสม ดังนั้นไทยจึงควรเตรียมมาตรการตั้งรับการลงทุนของจีนที่จะเพิ่มมากขึ้นในอนาคต เพื่อสร้างความยั่งยืนให้กับเศรษฐกิจไทย ด้วยการออกนโยบายสร้างแรงจูงใจให้เกิดการพัฒนาธุรกิจท้องถิ่นรายย่อยและการถ่ายทอดเทคโนโลยี การออกกฎระเบียบเข้ามาควบคุมธุรกิจรูปแบบใหม่ การกำหนดมาตรฐานของการลงทุน และสินค้านำเข้า การกำหนดเงื่อนไขให้มีการจ้างแรงงาน เป็นต้น

นอกจากนี้ ไทยควรมีการปรับปรุงประสิทธิภาพการดำเนินงานของภาครัฐให้มีความพร้อมต่อการเข้ามาของจีน เช่น การลดปัญหาการประสานงานระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ด้วยการจัดตั้งคลัสเตอร์กระทรวง การกำหนดยุทธศาสตร์และทิศทางการพัฒนาที่ชัดเจน การจัดตั้งคณะทำงานเฉพาะ การสร้างการมีส่วนร่วมของนักวิชาการ สร้างความยืดหยุ่นของการดำเนินงาน การสร้างความร่วมมือระหว่างภาคส่วนต่าง ๆ ที่มีส่วนเกี่ยวข้อง การจัดตั้งหน่วยงานกลางอัจฉริยะ (Central Intelligence) ที่ทำหน้าที่รวบรวม วิเคราะห์ และกระจายข้อมูลให้กับภาคเอกชน เพื่อใช้ในการปรับตัวให้เท่าทันต่อการเปลี่ยนแปลงของสถานการณ์ต่าง ๆ พร้อมทั้งผลักดันให้บุคลากรไปศึกษาต่อในประเทศจีน เพื่อสร้างความเข้าใจและสร้างสายสัมพันธ์ที่ดี และพัฒนาไปสู่การเป็นผู้ประกอบการ SMEs เป็นต้น
- สร้างบทบาทนำภายในเวทีระดับภูมิภาค โดยเฉพาะการผลักดันให้เกิดเจรจากับจีนผ่านกรอบความร่วมมือทางเศรษฐกิจในภูมิภาค
ประเทศไทยจัดได้ว่าเป็นประเทศที่เป็นศูนย์กลางของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และไทยยังมีความร่วมมือทางเศรษฐกิจกับจีนในหลากหลายกรอบความร่วมมือ ทั้งในระดับทวิภาคีและพหุภาคี รวมถึงมีกรอบความร่วมมือทางเศรษฐกิจกับประเทศอื่น ๆ ในภูมิภาคด้วย อาทิ กรอบความร่วมมือ ACMECS (Ayeyawadee – Chao Phaya – Mekong Economic Cooperation Strategy) ยุทธศาสตร์ความร่วมมือทางเศรษฐกิจอิรวดี-เจ้าพระยา-แม่โขง ซึ่งไทยเป็นผู้ริเริ่ม ที่เน้นการเจรจาในกลุ่มของประเทศ CLMVT (กัมพูชา สปป.ลาว เมียนมา เวียดนาม และไทย) เป็นต้น

ดังนั้นไทยจึงควรทำหน้าที่เป็นตัวกลางเพื่อเชื่อมโยงและประสานความร่วมมือระหว่างประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กับจีนในรูปแบบของการเจรจาความร่วมมือแบบพหุภาคีทุกระดับ ผลักดันทุกกรอบความร่วมมือให้สามารถขับเคลื่อนไปพร้อมกันได้ นอกจากการแสวงหาประโยชน์จากความร่วมมือดังกล่าวแล้ว การทำหน้าที่เป็นตัวกลางระดับภูมิภาคยังแสดงให้เห็นถึงอำนาจในการต่อรองทางเศรษฐกิจภายในภูมิภาค และโอกาสทางธุรกิจจากการเติบโตทางเศรษฐกิจของกลุ่มประเทศตลาดเกิดใหม่ (Emerging market) รวมทั้งการสร้างดุลยภาพระหว่างประเทศมหาอานาจในภูมิภาคอีกด้วย
การพัฒนาเศรษฐกิจของจีน ทั้งโครงการ BRI และยุทธศาสตร์ MiC 2025 ของจีนนั้นเป็นโอกาสที่สำคัญของไทยในการเกาะขบวนรถไฟมังกรเพื่อไปสู่จุดมุ่งหมายของการเป็นประเทศสมัยใหม่ แต่ประเทศไทยจะเกาะขบวนรถไฟนี้อยู่หรือไม่ก็ขึ้นอยู่กับดำเนินนโยบายและยุทธศาสตร์ของประเทศไทยเอง
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “นโยบายเศรษฐกิจระหว่างประเทศและบริบทใหม่ของประเทศจีนต่อเศรษฐกิจในภูมิภาคอินโดแปซิฟิก” หัวหน้าโครงการ : ณัฐพรพรรณ อุตมา สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) |






