RC20304 (1)

วิถีชีวิตและสัมพันธ์ริมฝั่งโขงของชาวญ้อสองดินแดน

‘ชาวญ้อ’ เป็นกลุ่มชาติพันธุ์หนึ่งของชนชาติไท ตั้งถิ่นฐานกระจายอยู่ในแถบภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขงในพื้นที่ประเทศไทย และ สปป.ลาวในปัจจุบัน ชาวญ้อเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีภาษา ธรรมเนียม ประเพณี และวัฒนธรรมเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว มีวิถีชีวิตและประวัติศาสตร์ร่วมกันมาอย่างยาวนาน การแผ่ขยายอิทธิพลเข้ามาของจักรวรรดิฝรั่งเศสในภูมิภาค ทำให้วิถีชีวิตและสัมพันธ์เดิมของชาวญ้อเผชิญความเปลี่ยนแปลง ซึ่งหลังจากฝรั่งเศสได้ครอบครองเวียดนามได้ทั้งหมดและรุกคืบมาควบคุมพื้นที่ทางฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง รัฐสยามในขณะนั้นไม่สามารถทนแรงกดดันทางกำลังทหาร จึงได้เสียอำนาจอธิปไตยฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงให้กับฝรั่งเศส ต่อมาในปี พ.ศ. 2436 จึงเกิดการปักปันเขตแดนลาวและสยามขึ้น ตั้งแต่นั้นมาแม่น้ำโขงจึงได้กลายเป็นเส้นพรมแดนที่แบ่งแยกชาวญ้อเป็นญ้อไทยและญ้อลาว แต่ทว่าเส้นพรมแดนดังกล่าวไม่อาจตัดสัมพันธ์ชาวญ้อที่มีวิถีชีวิตและวัฒนธรรมออกจากกันได้ บทความฉบับนี้จึงนำไปผู้อ่านไปเข้าใจถึงประวัติศาสตร์ ชีวิต และบริบท การดำเนินความสัมพันธ์ของชาวญ้อภายใต้เส้นพรมแดนของรัฐชาติสมัยใหม่ หากแต่ซ้อนทับมิติเชิงพื้นที่ทางวัฒนธรรมและชาติพันธุ์

ชุมชนชาวญ้อ ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์เมื่อ พ.ศ. 2351 ชาวญ้อแต่เดิมอาศัยอยู่ในเมืองหงสา ซึ่งเป็นเมืองทางตอนเหนือของประเทศลาว ติดกับประเทศจีน และด้วยเหตุผลทางการเมือง ทำให้กลุ่มชาวญ้อที่นำโดย ‘ท้าวหม้อ’ ผู้เป็นหัวหน้ากลุ่ม พาครอบครัวและบ่าวไพร่กว่าร้อยชีวิต อพยพล่องแพมาตามลำน้ำโขง เมื่อถึงเวียงจันทน์ ท้าวหม้อได้ขอสวามิภักดิ์ต่อเจ้าอนุวงศ์ ผู้ครองนครเวียงจันทน์ และได้ตั้งถิ่นฐานใหม่ที่ปากน้ำสงคราม ริมฝั่งขวาแม่น้ำโขง (อำเภอท่าอุเทน จังหวัดนครพนมในปัจจุบัน) และไม่นานชาวญ้อจากเมืองหงสาก็ได้ตามมาสมทบ ชุมชนชาวญ้อจึงค่อย ๆ ก่อตัวและกระจายออกไปตามริมฝั่งแม่น้ำโขง ซึ่งนับว่าเป็นการตั้งถิ่นฐานตั้งแต่นั้นมา ชาวญ้อในเวลานั้นมีอาชีพหลักคือเกษตรกรรม ประมงพื้นบ้าน และหาของป่ามาดํารงชีวิต ด้วยความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติและสัตว์ป่าทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง (เมืองหินบูน แขวงคําม่วน สปป.ลาว ในปัจจุบัน) ทำให้ชาวญ้อเริ่มสร้างชุมชนพักแรมไว้สำหรับดักจับสัตว์ป่าในเวลากลางคืน ต่อมาชุมชนทางซ้ายฝั่งโขงก็ได้ขยายตัวเป็นชุมชนสำหรับอยู่อาศัย ชุมชนชาวญ้อทั้งสองฝั่งโขงได้ดำเนินปฏิบัติสัมพันธ์ร่วมกันกันอย่างแนบแน่นผ่านการยึดโยงความสัมพันธ์แบบเครือญาติ ทั้งสองชุมชนไปมาหาสู่กันอย่างสม่ำเสมอ จนกระทั่งจักรวรรดินิยมฝรั่งเศสขยายอิทธิพลเข้ามายึดดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง แม่น้ำโขงจึงได้ถูกสถาปนาขึ้นเป็นเส้นเขตแดนตามความหมายของรัฐชาติ ซึ่งได้แบ่งกั้นเขตแดนของผู้คนที่มีชาติพันธุ์และวัฒนธรรมร่วมกันออกเป็น ‘คนฝั่งขวา’ และ ‘คนฝั่งซ้าย’ ตั้งแต่นั้นมา

ภายหลังการปักปันเขตแดนลาวและสยาม พ.ศ. 2436 หลังการสถาปนาขึ้นของรัฐชาติ ชาวญ้อทั้งสองฝั่งโขงแม้ว่าจะถูกแบ่งกั้นด้วยเส้นเขตแดนทางกายภาพ แต่ทว่าสายสัมพันธ์เครือญาติและวัฒนธรรมที่มีร่วมกันทำให้ชาวญ้อยังคงดำเนินความสัมพันธ์ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง มีการช่วยเหลือซึ่งกันทั้งด้านสังคมและเศรษฐกิจ ชาวญ้อสามารถปรับตัวให้ปฏิสัมพันธ์กันได้ภายใต้เส้นพรมแดนที่แตกต่าง อย่างไรก็ตาม ในปี พ.ศ. 2518 ลาวสามารถปลดแอกจากฝรั่งเศสได้สำเร็จ และสถาปนาขึ้นเป็นสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว) ในขณะนั้นได้ดำเนินนโยบายสังคมนิยมเต็มขั้น ในขณะที่ประเทศไทยดำเนินนโยบายต่อต้านคอมมิวนิสต์สุดขั้ว คลื่นของความแตกต่างทางอุดมการณ์จึงทำให้เกิดความตึงเครียด ขัดแย้ง และต่อสู้ระหว่างชายแดน ในช่วงเวลานั้น ชาวญ้อลาวจำนวนมากที่หวั่นเกรงต่อคอมมิวนิสต์ ได้อพยพมาพึ่งพาญาติพี่น้องในฝั่งไทย ช่วงเวลาแห่งความยากลำบากค่อย ๆ คลี่คลายลง เมื่อช่วงปีพ.ศ. 2530 ประเทศไทยได้ดำเนินนโยบายทางเศรษฐกิจ ‘เปลี่ยนสนามรบ เป็นสนามการค้า’ ในขณะเดียวกัน สปป.ลาวก็ได้ปรับเปลี่ยนนโยบายประเทศ มีการดำเนินนโยบายเปิดประตูกับประเทศทุนนิยม ทำให้ช่วงเวลานั้นสถานการณ์ชายแดนญ้อสองฝั่งโขงกลับมาคึกคัก มีชีวิตชีวาอีกครั้ง และการเกิดขึ้นของกรอบความร่วมมือประชาคมอาเซียน ก็ยิ่งส่งเสริมสายสัมพันธ์ของชาวญ้อสองฝั่งโขงให้กลับมากระชับและแน่นแฟ้นดังเดิม

ชาวญ้อทั้งสองดินแดนฝั่งโขงได้ผ่านประสบการณ์ความยากลำบากในสถานการณ์การเมืองและการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ชายแดนมาหลายต่อหลายครั้ง วิถีชีวิตและวัฒนธรรมชาวญ้อแม้ว่าจะถูกปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย แต่ทว่าชาวญ้อยังคงธำรงไว้ซึ่งวัฒนธรรมประจำถิ่นที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวมากมาย อย่าง ‘ภาษาญ้อ’ ซึ่งเป็นภาษาเฉพาะถิ่นชาวญ้อ มีลักษณะคล้ายคลึงกับภาษาไทยลาว แต่แตกต่างที่การใช้คำและน้ำเสียง เช่น กินข้าวกับอะไร ภาษาญ้อจะพูดว่า “กินเข่ากับเต๋อ” หรือ ไปไหนมา ภาษาญ้อจะพูดว่า “มาตะกะเลอ” ซึ่งในปัจจุบันยังคงใช้สำหรับการสื่อสารในหมู่ชาวญ้อ โดยเฉพาะญ้อลาว ส่วนด้านการแต่งกาย ชาวญ้อก็ยังคงรักษาการแต่งกายที่เป็นเอกลักษณ์อย่าง ‘ย้อมหม้อ’ หรือผ้าสีดําที่ทอด้วยฝ้ายพื้นเมืองย้อมด้วยน้ำคราม ซึ่งชายหญิงชาวญ้อยังคงใช้สำหรับสวมใส่ในชีวิตประจำวัน ในส่วนของอาหาร ชาวญ้อก็มีอาหารประจำถิ่น เช่น หมกเจ๊าะ ปิ้งอั่วปลา แกงหน่อเลา ซึ่งเป็นอาหารคล้ายอาหารลาวหรืออาหารอีสานของไทย แต่เป็นต้นตำรับเอกลักษณ์เฉพาะชาวญ้อ นอกจากนี้ชาวญ้อยังคงรักษาประเพณีดั้งเดิมไว้เช่นกัน อย่างบุญส่วงเฮือไฟโบราณ บุญแห่ดอกไม้ บุญตูบ เป็นต้น บุญประเพณีเหล่านี้คือส่วนสำคัญที่ผูกโยงญ้อไทยและญ้อลาวให้ปฏิสัมพันธ์ข้ามฝั่งกันจนถึงทุกวันนี้

กลไกสำคัญที่รักษาสัมพันธ์ของชาวญ้อทั้งสองฝั่งโขงไว้เป็นเวลากว่าศตวรรษหลังจากการปักปันเขตแดนลาวและสยาม พ.ศ. 2436  คือความเข้มข้นของสัมพันธ์เครือญาติ ลักษณะร่วมทางสังคม วัฒนธรรม และระบบความเชื่อ แต่เดิมนั้นชาวญ้อมีความเชื่อและให้ความเคารพต่อ ‘ผีเชื้อ’ หรือผีบรรพบุรุษของตระกูลชาวญ้อ ซึ่งเป็นเชื้อสายตระกูลที่คอยปกปักรักษาและดูแลลูกหลาน ชาวญ้อมีการบูชาผีเชื้ออย่างเป็นกิจจะลักษณะ และบูชาในทุก ๆ บ้าน และด้วยความเชื่อดังกล่าวทำให้ชาวญ้อเชื่อว่าแท้จริงชาวญ้อทุกคนล้วนมาจากต้นตระกูลเดียวกัน มีความผูกพันกันมาอย่างยาวนาน และคอยช่วยเหลือกันอย่างเสมอ แม้ว่าการเข้ามาของพุทธศานาจะทำให้ความเชื่อเรื่องผีสางของชาวญ้อเบาบางลง แต่ทว่าคติของการเป็นเครือญาติและการช่วยเหลือซึ่งกันและกันของชาวญ้อไม่เคยจางลงแม้แต่น้อย

นอกจากนี้ ในหมู่ชาวญ้อยังมีการเล่าขาน ‘ตำนานหลวงพ่อสิงห์’ มาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งหลวงพ่อสิงห์ เป็นชาวญ้อลาวที่มีบทบาทสําคัญในการช่วยเหลือชาวญ้อไทยครั้งเกิดสงครามระหว่างไทยกับฝรั่งเศส ในทุกครั้งเมื่อได้ยินเสียงเครื่องบินรบของฝรั่งเศสที่จะเข้ามาทิ้งระเบิดที่ประเทศไทย หลวงพ่อสิงห์จะให้สัญญาณลั่นฆ้องใหญ่ส่งเสียงดังไปถึงฝั่งไทยเพื่อให้ญ้อไทยเตรียมหลบภัย จากตํานานนี้ ส่งผลให้ชาวญ้อไทยให้ความช่วยเหลือชาวญ้อลาวเป็นอย่างดี และในช่วงที่ลาวได้เปลี่ยนประเทศเป็นสังคมนิยม ชาวญ้อลาวที่ประสบภัยก็มาพึ่งพาความช่วยเหลือจากทางญ้อฝั่งไทย จึงจะเห็นได้ว่าชุมชนชาวญ้อทั้งสองฝั่งโขง มีกลไกทางสังคมที่ทำให้ผู้คนไว้วางใจกัน คอยช่วยเหลือซึ่งกันและกันอย่างดีเสมอมาแม้จะถูกขีดกั้นด้วยเส้นพรมแดน

วิถีชีวิตและสัมพันธ์ริมฝั่งโขงของชาวญ้อสองดินแดนที่ยังคงมีอยู่อย่างแนบแน่น สะท้อนให้เห็นว่า เส้นเขตแดนทางกายภาพไม่สามารถขวางกั้นวัฒนธรรมและความสัมพันธ์ของชาวญ้อทั้งสองฝั่งโขงได้ ลักษณะทางวัฒนธรรมของชุมชนญ้อมีการเปลี่ยนแปลงไปตามบริบทของสังคมและการเมืองในแต่ละยุคก็จริง แต่ทั้งสองชุมชนยังคงซึ่งวัฒนธรรมบางอย่างที่คล้ายคลึงกัน ความเป็นเครือญาติที่เข้มข้นได้ส่งเสริมให้สัมพันธ์ชาวญ้อเป็นไปในลักษณะการช่วยเหลือเกื้อกูล ชาวญ้อทั้งสองฝั่งแม้จะถูกขีดกั้นด้วยพรมแดนเป็นญ้อไทย-ญ้อลาว แต่สำหรับชาวญ้อ พวกเขาคือญ้อเดียวกัน สืบสายชาติพันธุ์ร่วมกัน ดังนั้น เส้นพรมแดนทางกายภาพหรือแม่น้ำโขง ไม่สามารถขวางกั้นพรมแดนทางวัฒนธรรมไว้ได้ ในทางกลับกัน แม่น้ำโขงคือสิ่งสำคัญที่ยังคงผูกโยงวัฒนธรรมและจิตวิญญาณของชุมชนทั้งสองไว้ด้วยกัน

 

อ้างอิงข้อมูลจาก   

“ญ้อสองฝั่งโขง การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมหลังการปักปันเขตแดนลาวและสยาม
พ.ศ. 2436”  

โดย : ดร.อธิราชย์ นันขันตี
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง : เปรมยุดา ธรรมพัชรากร
กราฟิก : ปาณิสรา อ่อนโพธิ์ทอง
พิสูจน์อักษรและตรวจทาน : กัณณพิชญ์ชา แก้ววิลัย
00:00
00:00
Empty Playlist