การศึกษาตำนานท้องถิ่นภาคใต้ตอนล่าง โดยเฉพาะตำนานเกี่ยวกับประวัติเมืองปาตานี เป็นการศึกษาประวัติศาสตร์เพื่อเข้าใจและมองปัญหาในอดีต โดยเฉพาะในพื้นที่ในชายแดนภาคใต้ที่เกิดจากบริบทหลายประการ เช่น ประวัติศาสตร์ การเมืองสังคมวัฒนธรรมรวมถึงปัญหาทางเศรษฐกิจ ดังนั้น บริบททางประวัติศาสตร์อาจนำไปใช้ในแง่การเผยแพร่การศึกษาแก่เยาวชน ให้เกิดความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้อง การมองประวัติศาสตร์ที่เกิดประโยชน์ คือ การศึกษาข้อเท็จจริงจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์มากกว่าการตีความทางประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะการศึกษาเกี่ยวกับประเด็นเชื้อชาติ ศาสนา เอกลักษณ์ของวัฒนธรรมระดับท้องถิ่นและระดับประเทศ
โครงการวิจัยการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมพหุวัฒนธรรมจากตํานานท้องถิ่นภาคใต้ จึงเกิดขึ้นเพื่อศึกษาพัฒนาการสังคมพหุวัฒนธรรมในท้องถิ่นภาคใต้ จากตำนานประวัติศาสตร์ท้องถิ่นภาคใต้และเพื่อวิเคราะห์คุณค่าการดำรงสังคมพหุวัฒนธรรมในสังคมท้องถิ่นภาคใต้ที่สะท้อนผ่านตำนานท้องถิ่น

ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นในบริบทของสังคมชายแดนภาคใต้
การศึกษาประวัติศาสตร์ปัตตานีให้ความสำคัญกับประวัติศาสตร์ของเชื้อชาติ มากกว่าประวัติศาสตร์ของชาติ กล่าวคือ ในงานเขียนของประวัติศาสตร์ของปัตตานี มักเน้นการอธิบายถึงชนเชื้อชาติมลายูเป็นหลัก แต่เป็นการตีความที่กล่าวถึงชนมลายูที่มีความหลากหลายทางเชื้อชาติ ทั้งจีน มลายู และสยาม รวมทั้งเชื้อสายอาหรับ อินโดนีเซีย เช่น ปาไซ และการอยู่ร่วมกันกับกลุ่มคนที่อพยพมาตั้งรกรากเพื่อทำการค้า เช่น บรรดาชาวตะวันตกหลากหลายชนชาติ เนื่องจาก ปัตตานี ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 21-23 เป็นเมืองท่าการค้าที่สำคัญ จึงมีการอพยพของประชากรต่างชาติเพื่อเข้ามาอาศัย
การเขียนประวัติศาสตร์ภาคใต้ตอนล่างยอมรับการอยู่ร่วมกับของคนหลากหลายชาติพันธุ์ ไม่ปรากฏการต่อต้านคนต่างชาติพันธุ์ และยังมีการรับแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมในลักษณะการพึ่งอาศัย ความขัดแย้งที่ปรากฏในงานเขียนทางประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่โดยเฉพาะเรื่องชาติพันธุ์ ได้เกิดขึ้นในช่วงที่มีการผนวกดินแดนปัตตานีในตอนต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งเป็นผลกระทบมาจากปัจจัยทางการเมืองของสยามโดยตรง โดยเฉพาะการสร้างชาติสมัยใหม่ที่ได้ดำเนินมาอย่างต่อเนื่อง และชัดเจนมากขึ้นในยุคการปฏิรูปการปกครองสมัยรัชกาลที่ 5 คือ การเปลี่ยนแปลงเมืองปัตตานีสู่มณฑลปัตตานี พบว่าในประวัติศาสตร์นิพนธ์เมืองปัตตานี เชื่อว่ากระบวนการสร้างชาติดังกล่าวได้ทำลายอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์ และจำกัดอำนาจการปกครองตนเองของชาติพันธุ์ดั่งเดิม ทั้งนี้ ปัญหาเรื่องเชื้อชาติในพื้นที่อาจลดลง เมื่ออธิบายให้เห็นว่า การสร้างชาติเป็นการรวมเชื้อชาติต่างๆ ในราชอาณาจักรสยาม (ไทย) เป็นการรวบรวมประวัติศาสตร์ของคนที่มีความหลากหลายทางเชื้อชาติ บนพื้นฐานสังคมพหุวัฒนธรรม

สังคมพหุวัฒนธรรมทางศาสนาและพัฒนาการของศาสนาอิสลามในภาคใต้ตอนล่าง
พัฒนาการของประวัติศาสตร์ปาตานี ชี้ให้เห็นความเป็นมาของศาสนาของคนในท้องถิ่นชายแดนภาคใต้ กล่าวคือ ผู้คนมีวิถีชีวิตบนพื้นฐานของหลักศาสนาและยึดมั่นในบทบัญญัติ แต่ขาดความรู้ด้านศาสนาและบริบทสังคมที่เชื่อมโยงให้เห็นข้อเท็จจริงระหว่างอดีตกับปัจจุบัน โดยพื้นฐาน แม้ประชาชนในภาคใต้ตอนล่างส่วนใหญ่จะนับถือศาสนาอิสลาม แต่ในพื้นที่ยังคงเป็นสังคมที่นับถือศาสนาอื่นๆ และยังมีบทบาทในสังคมของเมืองปัตตานีด้วย ดังนั้นการอยู่รวมกันของคนต่างศาสนา จึงไม่ควรเป็นข้อจำกัดของการดำรงความหลากหลายทางวัฒนธรรมศาสนาและความเชื่อ
การเผยแผ่ศาสนาอิสลามเข้าสู่ปัตตานี ยังไม่มีข้อสรุปที่ชัดเจนว่าเริ่มต้นขึ้นเมื่อใด อย่างไรก็ตาม พบว่าจากหลักฐานของโปรตุเกส พ.ศ. 2161 ระบุว่าศาสนาอิสลามได้แพร่หลายในปาตานี มาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 15 ขณะที่ประวัติศาสตร์เมืองกลันตัน ระบุว่าเมื่อ พ.ศ. 1693 ครูสอนศาสนาอิสลามมาจากเมืองปัตตานีและเข้ามาเผยแผ่ศาสนา อิสลามในรัฐกลันตัน
แม้ว่าศาสนาอิสลามจะเข้ามามีบทบาทในสังคมปาตานี แต่ได้ผสมผสานหลักความเชื่อดังกล่าวเข้ากับศาสนาเดิมในพื้นที่ เช่น ความเชื่อในเรื่องผีบรรพบุรุษของชาวพุทธ การนับถือพระหรือการใช้เวทมนต์ของชาวมลายู แต่มีการปรับเปลี่ยนให้เข้ากับวัฒนธรรมอิสลาม เช่น การเปลี่ยนคำสวดเป็นคำสอนที่เป็นภาษาอาหรับ เป็นต้น
สันนิษฐานว่า อิสลามนิกายซูฟีเป็นนิกายแรกจากอินเดียที่แพร่หลายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทำให้คำสอนและตำรา วัฒนธรรมจารีตอิสลามของนิกายซูฟีได้รับความนิยมเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะการเน้นการเข้าถึงพระผู้เป็นเจ้าโดยตรง การมีชีวิตที่สละทางโลก และการทำสมาธิเข้าถึงเอกภาพของพระเจ้า จึงมีส่วนคล้ายคลึงกับประเพณีความเชื่อของฮินดูพุทธ และศาสนาพื้นเมือง ทำให้ศาสนาอิสลามแทรกไปในกลุ่มคนพื้นเมืองปัตตานีได้โดยง่าย เช่น เดิมประเพณีของศาสนาพื้นเมืองเดิมจะใช้เวลานานในการทำศพของบรรพบุรุษนานมากทั้งงานเลี้ยงฉลอง และปฏิบัติพิธีกรรมเกี่ยวกับศพ นิกายซูฟีในอินเดียเองก็มีประเพณีคล้ายกัน
ในเอกสารฮิกายัต (Hikayat) ปัตตานี อธิบายว่าราญาองค์แรกของปัตตานีที่เป็นพุทธ ได้เปลี่ยนมารับศาสนา โดยแลกกับการรักษาโรคผิวหนังแตกสามครั้ง ศาสนาอิสลามเผยแพร่ในกลุ่มสามัญชน พ่อค้าก่อนแล้วจึงมาสู่ชนชั้นปกครอง นอกจากนี้ ยังปรากฏบทบาทของผู้นำและครูสอนศาสนาในการสร้างศาสนสถานต่างๆ เช่น มัสยิดในชุมชน ต่อมา จึงมีความชัดเจนเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะบทบาทการชี้นำในพื้นที่ ในฐานะผู้นำชุมชน เป็นเสมือนตัวแทนของอำนาจท้องถิ่นที่มาจากความศรัทธาของประชาชน ผู้ทางศาสนาของอิสลามจึงมีบทบาททั้งทางธรรมและทางโลกควบคู่กัน
จากประวัติศาสตร์ภาคใต้ตอนล่าง ได้อธิบายเมืองปาตานีในฐานะศูนย์กลางอำนาจทางการเมือง และวัฒนธรรมซึ่งเป็นรัฐมลายูที่นับถือศาสนาอิสลาม และศูนย์กลางทางศาสนาที่สำคัญในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เนื่องจากได้รักษาความเป็นศูนย์การศึกษาศาสนาอิสลามมายาวนานกว่าทุกแห่ง จนได้ชื่อว่า “ระเบียงแห่งเมกกะ” มีชาวปาตานีเป็นครูสอนศาสนาที่มีชื่อเสียงในเมกกะ โดยมีชื่อนามต่อท้ายว่า อัล ฟาฎอนี (แห่งปาตานี) เช่น Syeikh Fagih Ali alFatani Sheikh Abdul Jalil al-Fatani Syeikh Ali Fagih al-Fatani เป็นต้น
การศึกษาของอิสลามที่เป็นรูปแบบเด่นของวัฒนธรรมปาตานี คือ การศึกษาปอเนาะ (Pondok) หมายถึงกระท่อม เพราะผู้เรียนจะปลูกกระท่อมขึ้นรายรอบบ้านโต๊ะครู เพื่อพักอาศัยระหว่างการศึกษาเล่าเรียน เริ่มที่ปาตานีอันเป็น การศึกษาที่สืบเนื่องกับอาศรมในสมัยฮินดู-พุทธ ซึ่งเป็นวัฒนธรรมดั่งเดิมก่อนศาสนาอิสลาม คุณค่าของปอเนาะ คือการสั่งสอนเยาวชนในทางธรรมเพื่อเป็นมุสลิมในวิถีทางแห่งพระผู้เป็นเจ้า นอกจากนี้ตำนานท้องถิ่นใต้ตอนล่างยังมีส่วนสร้างความเข้าใจด้านเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมระดับท้องถิ่น
การศึกษาประวัติศาสตร์เมืองปาตานีได้สะท้อนความรักและหวงแหนคุณค่าของวัฒนธรรมมลายู โดยเฉพาะการเป็นที่มาของวัฒนธรรมของชาวมลายูและการยอมรับการดำรงอยู่ของวัฒนธรรมอื่นในวัฒนธรรมมลายูปัตตานี เช่น ในงานเขียนเกี่ยวกับปัตตานีในอารยธรรมมลายูของมูฮัมหมัด ซับรี อับดุลมาลิก ตอนหนึ่งกล่าวถึง ความเป็นมาของประวัติศาสตร์ปาตานีในลักษณะวัฒนธรรมความเป็นอิสลามโดยเฉพาะประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมที่บันทึกในประเทศมาเลเซีย วัฒนธรรมมลายู เป็นวัฒนธรรมท้องถิ่นที่ถูกแทรกแซงจากวัฒนธรรมภายนอก และมีการปรับตัวภายใต้วัฒนธรรมมลายูปัตตานีที่วางบนพื้นฐานความคิดอิสลาม
การมีเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมท้องถิ่นเป็นสิ่งดีงามที่ควรมีการสืบทอดอนุรักษ์ ดังนั้นวัฒนธรรมสำคัญของโลกมุสลิม เช่น ภาษามลายู ศาสนา ขนบประเพณี ภูมิปัญญาในวัฒนธรรม ควรศึกษาและทำเข้าใจให้กว้างขวางยิ่งขึ้น เพื่อเป็นความรู้ประยุกต์ใช้กับสังคมสมัยใหม่ นอกจากวัฒนธรรมมลายูในปาตานีซึ่งเป็นจุดเด่นของวัฒนธรรมชายแดนภาคใต้แล้ว วัฒนธรรมชนต่างชาติศาสนาก็เป็นส่วนหนึ่งในการหล่อหลอมปาตานีที่อยู่ร่วมกันภายใต้ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ได้อีกด้วย
————————————————————–
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “โครงการวิจัยการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมพหุวัฒนธรรมจากตํานานท้องถิ่นภาคใต้” หัวหน้าโครงการ: ไข่มุก อุทยาวลี และบรรจง ฟ้ารุ่งสาง |






