จากสถานการณ์การแพร่กระจายของเชื้อ COVID-19 ในช่วงหลายเดือนที่ผ่านมา อุปกรณ์สำคัญที่ผู้คนมากมายใช้กันก็คือ “หน้ากากอนามัย” โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หน้ากากอนามัยธรรมดาหรือหน้ากากอนามัยทางการแพทย์แบบใช้แล้วทิ้ง ซึ่งจากการคาดคะเนตัวเลขหน้ากากอนามัยแบบใช้แล้วทิ้งอาจจะมีปริมาณมากถึง 1,800 ล้านชิ้นต่อเดือน ซึ่งตัวเลขนี้ประมาณจากจำนวนประชากร 60 ล้านคน ที่ใช้งานหน้ากากโดยเฉลี่ย 1 ชิ้นต่อวัน (กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม, 2563) หน้ากากเหล่านี้ เมื่อใช้เสร็จแล้วก็จะกลายเป็นขยะจำนวนมหาศาลที่หากไม่ได้รับการจัดการที่ดีก็จะยิ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อสุขภาพอนามัย และอาจส่งผลต่อต้นทุนในการจัดการขยะได้
การจัดการขยะเป็นปัญหาที่เรื้อรังมานานมากในสังคมไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งการแยกขยะเพื่อนำไปกำจัดอย่างถูกวิธี อีกทั้งการบริหารจัดการขยะมีต้นทุนที่ค่อนข้างสูงมากซึ่งหลายคนอาจจะยังไม่ทราบว่าภาระต้นทุนตรงนี้เป็นสิ่งที่องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ในแต่ละพื้นที่ต้องแบกรับเอาไว้
งานศึกษา “การจัดการขยะขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) กับภาระทางการคลังสาธารณะ” โดย สมบัติ เหสกุล และคณะ (2561) จึงได้พยายามหาแนวทางที่ อปท. จะสามารถบริหารจัดการขยะด้วยต้นทุนที่ต่ำลง และมีประสิทธิภาพมากขึ้น
ขยะที่มาจากครัวเรือน/ชุมชนมีกี่ประเภท

การจะจัดการกับขยะได้นั้น จะต้องมีความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับขยะที่เกิดขึ้นในชุมชน หรือในครัวเรือนเสียก่อน โดยขยะที่เกิดขึ้นในครัวเรือนนั้นมีหลัก ๆ ด้วยกัน 6 ประเภท ได้แก่
- ขยะสดหรือเปียก (garbage waste) หรือเรียกว่า ขยะอินทรีย์ (organic waste) โดยคุณสมบัติหลักคือย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ เป็นประเภทขยะที่สามารถจัดการได้ง่ายที่สุด ไม่ต้องใช้เทคโนโลยีที่ซับซ้อนในการกำจัดขยะ สามารถกำจัดได้ตั้งแต่แหล่งผลิตขยะ เช่น นำเศษอาหารไปเป็นอาหารสัตว์ หรือทำปุ๋ยหมัก
- ขยะแห้ง (rubbish waste) หรือเรียกว่า ขยะอนินทรีย์ (inorganic waste) โดยคุณสมบัติหลักคือ ส่วนหนึ่งของขยะเหล่านี้สามารถนำกลับมาแปรรูปใช้ใหม่ได้ เช่น อลูมิเนียม แก้ว กระดาษ และพลาสติก แต่สำหรับการกำจัดขยะประเภทนี้จำเป็นจะต้องใช้เทคโนโลยีที่มีความซับซ้อน เนื่องจากจะต้องมีการแปรรูปขยะกลับมาใช้ใหม่ ทั้งในลักษณะเป็นวัตถุดิบตั้งต้นในอุตสาหกรรมอื่น ๆ และเป็นเชื้อเพลิงผลิตพลังงาน
- ขยะอิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้าในครัวเรือนและอุตสาหกรรม (waste electrical and electronic equipment : WEEE) ขยะประเภทนี้เป็นอุปกรณ์เครื่องใช้ไฟฟ้าที่หมดอายุการใช้งานแล้ว เช่น โทรทัศน์ ตู้เย็น เตาอบ เตารีด และโทรศัพท์มือถือ ซึ่งจะต้องอาศัยเทคโนโลยีขั้นสูง และต้นทุนที่สูงมากในการกำจัด
- ขยะติดเชื้อ (infectious waste) เป็นประเภทของขยะที่อาจส่งผลกระทบต่อสุขอนามัย และความปลอดภัยของผู้คน เนื่องจากเป็นแหล่งของเชื้อโรคมากมาย หน้ากากอนามัยแบบใช้แล้วทิ้ง จัดอยู่ในประเภทขยะติดเชื้อ เนื่องมาจากมีการปนเปื้อนของเชื้อโรค และสารคัดหลั่งซึ่งอาจนำไปสู่การแพร่กระจายโรคต่าง ๆ หากไม่ได้รับการคัดแยก และกำจัดอย่างถูกหลักสุขาภิบาล (sanitary disposal) ในสถานการณ์ปกติ แหล่งกำเนิดขยะติดเชื้อจะมาจาก โรงพยาบาล คลินิก หรือสถานที่ให้บริการซึ่งเกี่ยวข้องกับการปนเปื้อนเชื้อ และสารคัดหลั่งทั้งจากมนุษย์ และสัตว์ แต่ในสถานการณ์ที่มีการระบาดของโรค COVID-19 ได้เพิ่มปริมาณขยะติดเชื้อจากภาคครัวเรือนให้มากยิ่งขึ้นไปอีก ซึ่งเดิมจะเป็นขยะจำพวกผ้าอนามัยใช้แล้วของสุภาพสตรี ผ้าอ้อมสำเร็จรูปสำหรับเด็ก และผู้สูงอายุ แต่ ณ ขณะนี้ หน้ากากอนามัยแบบใช้แล้วทิ้งก็ได้กลายมาเป็นอีกหนึ่งชนิดของขยะติดเชื้อที่มีปริมาณมากมายมหาศาล และมักจะไม่ได้รับการแยก และจัดการอย่างถูกวิธี โดยจะเห็นได้ว่าหน้ากากอนามัยเหล่านั้นมักจะปะปนกับขยะประเภทต่าง ๆ
- ขยะอุตสาหกรรม (industrial waste) หรือกากพิษที่เป็นภัย (hazardous waste) หรือ กากสารเคมี (hazardous substance) โดยคุณสมบัติของขยะประเภทนี้จะมีความเป็นพิษสูง เนื่องมาจากผลิตในอุตสาหกรรม มีคุณสมบัติทางเคมีที่อาจระเบิด หรือปล่อยสารพิษต่าง ๆ ได้ เช่น หลอดไฟ แบตเตอรี่ ถ่านไฟฉาย กระป๋องยากันยุง และกระป๋องสเปรย์ต่าง ๆ การจะกำจัดขยะประเภทนี้ ต้องใช้เทคโนโลยีที่ซับซ้อน และต้นทุนสูงมาก
- ขยะอื่น ๆ (general waste or residual) เช่น เศษอิฐก่อสร้าง ขี้เถ้า อุปกรณ์จากการก่อสร้าง ขยะเหล่านี้ไม่สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ในกระบวนการผลิตแปรรูปทางอุตสาหกรรมได้ แต่อาจจะนำไปใช้ประโยชน์ในการถมที่ดิน หรือปรับสภาพที่ดิน ซึ่งต้นทุนในการกำจัดอาจไม่ได้สูงมากนัก
จากข้อมูลของกรมควบคุมมลพิษได้เผยให้เห็นว่า มากกว่า 80 – 90% ของน้ำหนักขยะทั้งหมดที่มาจากแหล่งชุมชนเพียงอย่างเดียวจะเป็นขยะสด และขยะแห้ง ส่วนขยะติดเชื้อ ขยะอุตสาหกรรม และขยะเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ จะมีสัดส่วนประมาณ 5 – 15%
ใครมีหน้าที่จัดการกับขยะติดเชื้อ
จากการทบทวนวรรณกรรมภายในงานศึกษาชิ้นนี้ การจัดการขยะเป็นบทบาทหน้าที่ของ อปท. ตามกฎหมาย โดย อปท. จะต้องดำเนินการจัดบริการจัดการขยะให้แก่ประชาชนในพื้นที่อย่างทั่วถึง เป็นบริการสาธารณะเพื่อความสะอาด และเพื่อความเป็นระเบียบเรียบร้อยในพื้นที่ชุมชน การจัดเก็บขยะจากครัวเรือนจึงเป็นบริการที่ อปท. จัดดำเนินการให้ ซึ่งบางพื้นที่อาจดำเนินการเอง บางพื้นที่อาจมีภาคส่วนเอกชน และภาคประชาชนเข้ามาร่วมดำเนินการด้วย
นอกจากที่ อปท. จะมีหน้าที่สำคัญในการจัดการขยะที่เกิดขึ้นในพื้นที่ หน่วยงานภาครัฐบางหน่วยงานก็มีส่วนในการรับผิดชอบกำกับดูแลการจัดการขยะ ซึ่งหลังการปฏิรูปโครงสร้างการบริหารจัดการราชการปี 2546 ส่งผลให้ความรับผิดชอบในการจัดการขยะกระจายออกไปยัง 4 หน่วยงานหลัก ได้แก่ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงอุตสาหกรรม และกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งขยะติดเชื้อ อยู่ภายใต้การดูแลของหน่วยงานด้านสาธารณสุข โดยสามารถทำความเข้าใจบทบาทหน้าที่ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการจัดการขยะติดเชื้อตามระดับต่าง ๆ ได้ดังนี้

ระดับส่วนกลาง
สำนักอนามัยสิ่งแวดล้อม กรมอนามัย มีหน้าที่ในการกำหนดนโยบาย แผนและทิศทางการจัดการขยะติดเชื้อและการระบาดของโรคติดเชื้อ
สำนักโรคจากการประกอบอาชีพ กรมควบคุมโรค มีหน้าที่ในการกำหนดนโยบาย แผน และทิศทางกระบวนการการจัดการขยะและการระบาดของโรคต่าง ๆ ที่เป็นผลต่อเนื่องมาจากขยะ
ระดับเขต/ภาค
ศูนย์อนามัยสิ่งแวดล้อมเขต มีหน้าที่ในการกำกับติดตามนโยบายและแผน การอบรมให้ความรู้ การเป็นที่ปรึกษาวิชาการ รวมถึงการตรวจสอบการปนเปื้อนด้านอนามัยสิ่งแวดล้อม
สำนักควบคุมโรคเขต มีหน้าที่ในการกำกับติดตามนโยบายและแผน การอบรมให้ความรู้ เป็นที่ปรึกษาวิชาการ รวมถึงตรวจสอบการปนเปื้อนด้านสิ่งแวดล้อมและการระบาด
ระดับจังหวัด
สาธารณสุขจังหวัด (สสจ.) และสาธารณสุขอำเภอ (สสอ.) มีหน้าที่ในการประสานงานการบริหารจัดการเชิงนโยบายและแผน
โรงพยาบาล (รพ.) และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ (รพ.สต.) มีหน้าที่ในการเก็บรวบรวมและกำจัดขยะติดเชื้อ
จากบทบาทและหน้าที่ข้างต้น ปลายทางของขยะติดเชื้อจะถูกกำจัดโดยโรงพยาบาล (รพ.) และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ซึ่งมีหน้าที่ในการเก็บรวบรวม และกำจัดขยะเหล่านั้นให้ถูกต้องตามหลักสุขาภิบาล
แล้วขยะติดเชื้อไปสิ้นสุดที่โรงพยาบาลจริงไหม

(แผนภาพข้างต้นเป็นการสังเคราะห์ภาพรวมสรุปผลการศึกษาจากทั้ง 4 อปท. โดยแสดงในรูปค่าเฉลี่ยของร้อยละวิธีการจัดการขยะติดเชื้อในพื้นที่กรณีศึกษา)
ผลจากงานศึกษาส่วนหนึ่งชี้ชวนให้เห็นประเด็นที่น่าสนใจนั่นคือ ส่วนที่ว่าด้วยการจัดการขยะติดเชื้อของกลุ่มตัวอย่างในพื้นที่ศึกษา ซึ่งเป็น อปท. ทั้งสิ้น 4 แห่ง พบว่า กว่าร้อยละ 71.48 ขยะติดเชื้อในชุมชนถูกนำไปใส่ในถุงขยะรวม ทิ้งเทศบาล ในขณะที่มีเพียงร้อยละ 1.9 เท่านั้นที่มีการแยก และนำขยะติดเชื้อไปให้สถานพยาบาลกำจัดอย่างถูกวิธี
ขยะที่ถูกใส่ถุงรวม และทิ้งเทศบาลนั้นจะถูกนำไปกำจัดในลักษณะที่แตกต่างกันออกไปตามแต่บริบทของชุมชน เช่น ชุมชนที่มีความเป็นเมืองสูงก็จะใช้เทคโนโลยีที่ซับซ้อนมากกว่าชุมชนที่มีความเป็นชนบท ซึ่งต้นทุนการจัดการขยะก็จะแปรผันตรงกับบริบท และเงื่อนไขดังกล่าว โดยจะมีค่าใช้จ่ายอยู่ที่ราว 871-3,907 บาทต่อตัน หรือประมาณ 1.44-7 ล้านบาทต่อปี
ผลการศึกษายังแสดงให้เห็นถึง “ความยินดีที่จะจ่ายค่าธรรมเนียมในการจัดเก็บขยะ” ซึ่งมีค่าเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 32.25 บาท/หลังคาเรือน/เดือน แต่เมื่อนำมูลค่าดังกล่าวมาประมาณค่าธรรมเนียมที่จะได้รับก็จะพบว่า ยังไม่เพียงพอที่จะใช้เพื่อเป็นค่าใช้จ่ายสำหรับต้นทุนการจัดการขยะ โดยพิจารณาจากสัดส่วนประมาณการค่าธรรมเนียมที่ได้รับน้อยกว่าร้อยละ 50 ของต้นทุนการจัดการขยะ
แม้ว่างานศึกษาชิ้นนี้จะไม่ได้ชี้เฉพาะไปที่การจัดการขยะติดเชื้อ แต่ผลของการศึกษาบางส่วนก็ได้แสดงให้เห็นแล้วว่า มีความจำเป็นอย่างยิ่งที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการขยะ จะต้องให้ความสำคัญกับวิธีการกำจัดขยะเหล่านี้มากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับขยะติดเชื้อ เนื่องจากปริมาณมีแนวโน้มสูงขึ้นในช่วงการระบาดของเชื้อ COVID-19
สำหรับแนวทางในการจัดการนั้น อาจเริ่มที่ต้นทางผู้สร้างขยะนั่นคือประชาชน ที่ควรจะต้องได้รับข้อมูลข่าวสาร และรับทราบถึงปัญหาที่อาจจะตามมาหากละเลยความสำคัญของการแยกขยะติดเชื้อ ส่วนทาง อปท. อาจหาแนวทางร่วมกับหน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่เพื่อจัดหาจุดติดตั้ง หรือพื้นที่สำหรับรวบรวมขยะติดเชื้อจากครัวเรือนให้เป็นรูปธรรม เพื่อให้การบริหารจัดการเป็นไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ และยังช่วยป้องกันการแพร่กระจายของเชื้อที่อาจเกิดขึ้นจากการกำจัดขยะโดยไม่ถูกวิธีได้อีกด้วย
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “การจัดการขยะขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) กับภาระทางการคลังสาธารณะ” หัวหน้าโครงการ : สมบัติ เหสกุล |






