การทำเกษตรอินทรีย์ในประเทศไทยมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ เห็นได้จากพื้นที่การผลิตอาหารเกษตรอินทรีย์ที่เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ปลูกข้าวและผัก/ผลไม้อินทรีย์ ทั้งนี้ข้าวอินทรีย์ถือเป็นหนึ่งในข้าวตลาดเฉพาะของประเทศไทย ซึ่งพบว่าการส่งออกข้าวหอมมะลิอินทรีย์ตั้งแต่ช่วงปี พ.ศ. 2560 ถึง พ.ศ. 2561 เพิ่มขึ้นมากกว่า 40% โดยตลาดส่งออกสินค้าอาหารเกษตรอินทรีย์ที่สำคัญของประเทศไทย ได้แก่ ยุโรป สหรัฐอเมริกา และเอเชีย แต่การปลูกข้าวหอมมะลิอินทรีย์มีความยั่งยืนและมีความได้เปรียบทางการค้าจริงหรือ???
อาหารเกษตรอินทรีย์เป็นอาหารที่ผลิตด้วยวิธีที่ได้มาตรฐานการทำเกษตรอินทรีย์ ซึ่งโดยทั่วไปแล้วตามหลักปฏิบัติของการทำเกษตรอินทรีย์จะประกอบด้วยแนวทางการส่งเสริมการหมุนเวียนทรัพยากรกลับมาใช้ใหม่ การส่งเสริมความสมดุลของระบบนิเวศ และการรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ จากการจัดทำแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาเกษตรอินทรีย์แห่งชาติ ปีพ.ศ. 2560 – 2564 ที่กำหนดวิสัยทัศน์ให้ประเทศไทยเป็นผู้นำด้านการเกษตรอินทรีย์ที่มีความยั่งยืน รวมถึงเน้นการส่งเสริมความสามารถทางการแข่งขันและการพัฒนาอุตสาหกรรมแห่งความยั่งยืนภายใต้แผนแม่บทการพัฒนาอุตสาหกรรมไทย พ.ศ. 2555-2574 ของกระทรวงอุตสาหกรรม ทำให้เกษตรกรไทยหันมาทำการเกษตรอินทรีย์เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ เห็นได้จากพื้นที่การผลิตอาหารเกษตรอินทรีย์ที่เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ปลูกข้าว และผัก/ผลไม้อินทรีย์ ทั้งนี้ มีการส่งออกผลิตภัณฑ์อาหารเกษตรอินทรีย์ที่ผ่านการแปรรูปแล้วเป็นส่วนใหญ่ รองลงมาคือ ข้าวอินทรีย์ และผัก/ผลไม้อินทรีย์สด
อุตสาหกรรมข้าวหอมมะลิอินทรีย์

ข้าวหอมมะลิอินทรีย์ เป็นธัญพืชประเภทข้าวเจ้าที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย พันธุ์ที่นิยมปลูก ได้แก่ พันธุ์ขาวดอกมะลิ 105 และพันธุ์ กข 15 ที่สามารถปลูกได้เพียงปีละ 1 ครั้ง โดยมีแหล่งเพาะปลูกที่สำคัญ ได้แก่ จังหวัดยโสธร สุรินทร์ บุรีรัมย์ ศรีสะเกษ พะเยา เชียงราย อุบลราชธานี ร้อยเอ็ด อำนาจเจริญ เพชรบูรณ์ และมหาสารคาม ซึ่งจะอยู่ในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นส่วนใหญ่คือประมาณร้อยละ 80 โดยสามารถผลิตข้าวอินทรีย์ได้ประมาณ 300 – 400 กก.ต่อไร่ ส่วนอีกร้อยละ 20 ที่เหลือจะอยู่ในพื้นที่ภาคเหนือ ซึ่งสามารถผลิตได้ประมาณ 600 กก.ต่อไร่
ข้าวอินทรีย์ถือเป็นหนึ่งในข้าวตลาดเฉพาะของประเทศไทย พบว่ามีพื้นที่เพาะปลูกข้าวตลาดเฉพาะรวมทั้งหมด 0.53 ล้านไร่ โดยคิดเป็นผลผลิตเบื้องต้นอยู่ที่ 0.23 ล้านตันข้าวเปลือก (แบ่งออกเป็นข้าวนาปี 0.20 ล้านตันข้าวเปลือก และข้าวนาปรัง 0.03 ล้านตันข้าวเปลือก) มีสัดส่วนความต้องการใช้ข้าวทั้งหมดอยู่ที่ 0.27 ล้านตันข้าวเปลือก แบ่งออกเป็น 1) บริโภคในประเทศ 0.18 ล้านตันข้าวเปลือก 2) ใช้เพื่อเมล็ดพันธุ์ 0.01 ล้านตันข้าวเปลือก และ 3) ใช้เพื่อส่งออก 0.08 ล้านตันข้าวเปลือก (ตามประกาศสำนักนโยบายและแผน ปี 2561) โดยจะเห็นได้ว่าสถานการณ์การผลิตของทั้งข้าวหอมมะลิและข้าวตลาดเฉพาะของประเทศไทย มีแนวโน้มเป็นไปในทิศทางเดียวกันกับสถานการณ์การตลาดและการผลิตข้าวของโลกที่เพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม ภายใต้แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาเกษตรอินทรีย์แห่งชาติ พ.ศ. 2560 – 2564 ที่กำหนดวิสัยทัศน์ให้ประเทศไทยเป็นผู้นำด้านการเกษตรอินทรีย์ที่มีความยั่งยืน โดยสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติชี้ว่าผลผลิตภาพรวมของภาคการเกษตรในประเทศไทยยังอยู่ในระดับต่ำ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความได้เปรียบทางการแข่งขันที่ต่ำกว่าประเทศอื่นๆ เช่น ค่าเฉลี่ยผลผลิตข้าวในประเทศไทยอยู่ที่ 451 กิโลกรัมต่อไร่ ซึ่งต่ำกว่าประเทศเวียดนามที่มีผลผลิตอยู่ที่ 902 กิโลกรัมต่อไร่ เป็นต้น (สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2557) จึงทำให้เป็นที่น่าสนใจว่าการทำการเกษตรอินทรีย์มีความยั่งยืนและได้เปรียบทางการค้าอย่างไร
โครงงานวิจัยนี้ได้ทำการศึกษาความยั่งยืนและความได้เปรียบทางการแข่งขันตามแนวคิดทฤษฎีฐานทรัพยากรธรรมชาติ จากเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ที่อยู่ในกลุ่มหรือเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่ 3 จังหวัดของภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย คือ จังหวัดสุรินทร์ จังหวัดอำนาจเจริญ และจังหวัดยโสธร (เครือข่ายเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ทั้งสามกลุ่มได้รับรางวัลดีเด่นทั้งในส่วนของการเป็นวิสาหกิจชุมชนดีเด่นหรือการชนะการประกวดข้าวหอมมะลิ โดยระยะเวลาในการปฏิบัติทางการเกษตรอินทรีย์ของทั้งสามกลุ่มมีระยะเวลามากกว่า 7 ปีขึ้นไป ซึ่งแสดงถึงการเป็นกลุ่มตัวอย่างที่ดีของงานวิจัยนี้) ซึ่งในงานวิจัยได้ใช้การวิเคราะห์เชิงคุณภาพผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสนทนากลุ่ม รวมถึงการวิเคราะห์เชิงปริมาณด้วยการใช้เครื่องมือแบบสอบถามในการเก็บข้อมูลผ่านการสุ่มตัวอย่างด้วยวิธีเฉพาะเจาะจง
การศึกษาและเก็บรวบรวมข้อมูล
วิธีการศึกษาในการวิจัยนี้เป็นแบบผสมผสานทั้งการวิจัยเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณประกอบกัน โดยทำการศึกษาข้อมูลทั้งในส่วนของข้อมูลทุติยภูมิจากการทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องและข้อมูลปฐมภูมิจากการสนทนากลุ่ม การสัมภาษณ์เชิงลึกจากเกษตรกรและผู้เชี่ยวชาญ และการสำรวจข้อมูลด้วยแบบสอบถามกับเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ในเครือข่ายวิสาหกิจ/กลุ่มเกษตรอินทรีย์ จำนวน 3 แห่งคือ 1) กลุ่มเกษตรอินทรีย์ช่างปี่วิถีไทย จังหวัดสุรินทร์ ซึ่งเป็นเมืองเกษตรอินทรีย์ มีการผลิตข้าวอินทรีย์และได้รับการรับรองมาตรฐาน มีการปลูกข้าวหอมมะลิมากที่สุดของประเทศไทย ผ่านนักวิชาการเกษตรระดับชำนาญการพิเศษ ศูนย์วิจัยข้าว จังหวัดสุรินทร์ แกนนำเกษตรอินทรีย์บ้านกระเบื้อง แกนนำเกษตรอินทรีย์บ้านทัพไทย และหมอดิน บ้านสนายดวจ จังหวัดสุรินทร์ 2) เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนกลุ่มข้าวสัจธรรมอำนาจเจริญ จังหวัดอำนาจเจริญ ซึ่งเป็นจังหวัดที่ได้มีการประกาศนโยบายสาธารณะเป็นเมืองแห่งเกษตรอินทรีย์ และ 3) กลุ่มเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนน้ำอ้อม จังหวัดยโสธร ซึ่งเป็นจังหวัดต้นแบบด้านการพัฒนาเกษตรอินทรีย์ของประเทศ ทั้งนี้ผู้วิจัยดำเนินการได้จัดส่งแบบสอบถามทางไปรษณีย์จำนวนทั้งหมด 700 ชุด ให้กับตัวแทนดังกล่าวเพื่อการเก็บข้อมูลผ่านการสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงกับกลุ่มเกษตรกรอินทรีย์ในพื้นที่ทั้ง 3 จังหวัด ซึ่งจากผลการศึกษาพบว่า การทำการเกษตรอินทรีย์มีความยั่งยืนและได้เปรียบทางการค้าตามแนวคิดทฤษฎีฐานทรัพยากรธรรมชาติซึ่งประกอบด้วย 1. การป้องกันมลพิษ 2. การดูแลผลิตภัณฑ์ 3. การพัฒนาอย่างยั่งยืน ดังนี้

การป้องกันมลพิษ
เกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ไม่มีการใช้สารเคมีจำพวกสารเคมีกำจัดวัชพืช ยาฆ่าแมลงในฟาร์มเกษตรอินทรีย์ของตนเอง โดยเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์อธิบายว่ามีการใช้สารสกัดจากชีวภาพที่ผลิตเองจากวัสดุทางธรรมชาติ เช่น เศษตะไคร้ ใบสะเดา และของเสียจากกากน้ำตาล มูลสัตว์ ใบไม้ ขยะ เป็นต้น ทั้งนี้ก็เพื่อนำไปใช้ในการไล่แมลงหรือวัชพืชแทนการใช้สารเคมี นอกจากนี้เกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ยังได้ผลิตปุ๋ยหมักเองโดยใช้ของเสียในพื้นที่การเกษตรอินทรีย์ ตัวอย่างเช่น แกลบ มูลสัตว์ ใบไม้ และเศษอาหาร แทนการใช้ปุ๋ยเคมี ทั้งยังมีการห้ามการเผาฟาง/ตอซังในพื้นที่การเกษตรอินทรีย์เพื่อหลีกเลี่ยงมลภาวะ รวมถึงการไม่ปล่อยของเสียให้เข้าสู่พื้นที่ทางการเกษตรอินทรีย์ การปรับปรุงคุณภาพของพื้นดินผ่านการไถกลบตอซังซึ่งดีกว่าการเผาตอซังซึ่งสร้างมลพิษทางอากาศ ยิ่งกว่านั้นเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ยังมีการสร้างแนวกั้นธรรมชาติด้วยต้นไม้สำหรับการป้องกันสารเคมีจากข้างนอกพื้นที่ และเครือข่ายเกษตรอินทรีย์มีการรณรงค์และมีนโยบายในการจัดการของเสีย รวมทั้งการมุ่งเน้นการมีสภาพแวดล้อมที่ยั่งยืน ทั้งนี้การปฏิบัติทางการเกษตรอินทรีย์ได้นำไปสู่การปรับปรุงคุณภาพของสิ่งแวดล้อม ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อสมาชิกในเครือข่าย สัตว์ที่พักอาศัยโดยรอบพื้นที่การเกษตรอินทรีย์ รวมถึงการสนับสนุนการลดต้นทุนการผลิตทางการเกษตร
การดูแลผลิตภัณฑ์
มีการพัฒนาการผลิตผลิตภัณฑ์ตามคำสั่งซื้อเพื่อการใช้บรรจุภัณฑ์อย่างคุ้มค่าและเป็นประโยชน์ มุ่งเน้นด้านการแบ่งปันความรู้ การฝึกอบรม การช่วยเหลือซึ่งกันและกันของสมาชิกภายในกลุ่มหรือครอบครัว รวมถึงการตระหนักถึงความสำคัญของเทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าวหอมมะลิอินทรีย์ โดยระบบเครือข่ายทางการเกษตรอินทรีย์ได้ช่วยปรับปรุงการวางแผนและการผลิตของเกษตรกร เช่น เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนน้ำอ้อม ได้นำ QR Code มาใช้สำหรับการจัดจำหน่ายและการติดตามตรวจสอบผลิตภัณฑ์ย้อนกลับ ซึ่งนำไปสู่ประสิทธิภาพที่สูงขึ้นของระบบการจัดการทางการเกษตร คุณภาพของผลิตภัณฑ์ที่ได้รับการพัฒนาโดยการคัดเลือกวัตถุดิบและการจัดการทรัพยากร ซึ่งเป็นการเพิ่มมูลค่าให้กับสินค้าให้มีมากขึ้น
ด้านการออกแบบผลิตภัณฑ์ มีการใช้บรรจุภัณฑ์อย่างคุ้มค่า โดยเกษตรกรจะใช้ถุงกระสอบที่ทำจากของเสียจากการเกษตรอินทรีย์ และมีการนำบรรจุภัณฑ์มาใช้ซ้ำเพื่อการขนส่ง เกษตรกรพยายามใช้บรรจุภัณฑ์ที่สามารถย่อยสลายได้ เองตามธรรมชาติเท่าที่เป็นไปได้ นอกจากนี้เครือข่ายเกษตรกรยังมุ่งเน้นการสร้างการรับรู้ของแบรนด์ ยกตัวอย่างเช่น วิสาหกิจชุมชนกลุ่มข้าวสัจธรรมได้ยกระดับการรับรู้ของแบรนด์ผ่านระบบเครือข่ายวิสาหกิจชุมชน ซึ่งเครือข่ายเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ได้สื่อสารเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ผ่านช่องทางการตลาดออนไลน์ เช่น การใช้เฟสบุ๊ค เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนน้ำอ้อม ได้สร้างแบรนด์ “ขวัญน้ำอ้อม” ซึ่งเกษตรกรในเครือข่ายได้ส่งเสริมการสื่อสารและช่องทางการตลาดผ่านเว็บไซต์และเฟสบุ๊คกับลูกค้าโดยตรง รวมถึงการทำกิจกรรมทางการตลาดและสังคมที่ทำร่วมกันระหว่างเครือข่ายกับหุ้นส่วนอื่นๆ เช่น โรงแรม และสหกรณ์ฯ
การพัฒนาความยั่งยืน
การค้นพบในด้านเทคโนโลยีสะอาดถือเป็นองค์ประกอบหนึ่งของการพัฒนาความยั่งยืนภายใต้ทฤษฎีฐานทรัพยากรธรรมชาติ ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับการมีแหล่งพลังงานทางเลือกที่ได้จากธรรมชาติ เช่น พลังงานแสงอาทิตย์ ก๊าซชีวภาพหรือไบโอดีเซล เป็นต้น การปฏิบัติทางการเกษตรอินทรีย์ทั้งจากเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนกลุ่มข้าวสัจธรรมและเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนน้ำอ้อมได้ประโยชน์จากการนำเทคโนโลยีเหล่านี้มาใช้ โดยสามารถลดต้นทุนผ่านการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า ขณะที่กลุ่มฐานล่างปิรามิดที่มุ่งเน้นการส่งเสริมคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่สองของการพัฒนาอย่างยั่งยืน ผลจากการวิจัยชี้ให้เห็นว่าเกษตรกรมีการนำเสนอผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าเพิ่มผ่านการพัฒนาและส่งเสริมนวัตกรรมของผลิตภัณฑ์ เช่น การผลิตไอศครีมจากข้าวอินทรีย์ของเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนกลุ่มข้าวสัจธรรม สบู่และน้ำมันรำข้าวอินทรีย์ของกลุ่มเกษตรอินทรีย์ช่างปี่วิถีไทย และเส้นก๋วยเตี๋ยว สบู่ และเส้นพาสต้าที่ทำจากข้าวอินทรีย์จากเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนน้ำอ้อม ซึ่งการเพิ่มมูลค่าของผลิตภัณฑ์ผ่านนวัตกรรมเหล่านี้สามารถลดปัญหาความยากจนของเกษตรกรได้ด้วย
ยิ่งกว่านั้นผลของการศึกษายังชี้ว่าเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์ยังมีการประยุกต์การเกษตรแบบผสมผสานในพื้นที่การเกษตรของตนเอง ยกตัวอย่างเช่น การปลูกข้าว ปลูกผัก และการเลี้ยงสัตว์ แบบหมุนเวียนตามฤดูกาล นอกจากนี้ยังมีการพัฒนาด้านแหล่งกักเก็บน้ำเพื่อใช้ในการเกษตร ซึ่งโดยรวมการปฏิบัติทางการเกษตรอินทรีย์ช่วยส่งเสริมคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของเกษตรกรข้าวมะลิอินทรีย์ทั้งในด้านของสุขภาพทางกายและทางใจได้อีกด้วย
ผลที่ได้จากการวิเคราะห์เชิงคุณภาพชี้ให้เห็นว่าความยั่งยืนผ่านการปฏิบัติทางการเกษตรอินทรีย์มีความสัมพันธ์กับความได้เปรียบทางการแข่งขันของเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์อย่างเห็นได้ชัด นอกจากนี้ยังพบว่ากลุ่มฐานล่างปิรามิดซึ่งเป็นองค์ประกอบภายใต้ความยั่งยืนมีอิทธิพลเชิงบวกกับความได้เปรียบทางการแข่งขันของเกษตรกรข้าวหอมมะลิอินทรีย์อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ซึ่งผลที่ได้เป็นหลักฐานที่นำไปสู่การสร้างแรงจูงใจให้กับเกษตรกรดั้งเดิมอื่นๆให้หันมาทาการเกษตรอินทรีย์อย่างกว้างขวางมากขึ้นต่อไป
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “ความยั่งยืนและความได้เปรียบทางการแข่งขันในอุตสาหกรรมข้าวหอมมะลิอินทรีย์” หัวหน้าโครงการ : พิทวัส เอื้อสังคมเศรษฐ์ |






