CoverLogo (43)

การสำรวจและค้นคว้าหาเห็ดชนิดใหม่

เห็ด…เป็นสิ่งมีชีวิตที่ช่วยบ่งบอกถึงสภาพภูมิอากาศ และสภาพแวดล้อมของพื้นที่โดยรอบได้เป็นอย่างดี แถมมีประโยชน์ในด้านอุตสาหกรรมไบโอเทคโนโลยีอีกด้วย การสำรวจ จำแนก และรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเห็ดแต่ละประเภท แต่ละชนิดจะช่วยทั้งในด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม รวมไปถึงระบบเศรษฐกิจของประเทศไทยด้วยหากมีการนำไปใช้ประโยชน์อย่างถูกต้อง… แต่การสำรวจ และเก็บรวบรวมข้อมูลอย่างถูกต้องนั้นต้องทำอย่างไร สามารถอ่านได้จากบทความนี้

ความสำคัญและที่มาของปัญหา

ปัจจุบันทั่วโลกตื่นตัวและให้ความสำคัญกับความหลากหลายทางชีวภาพอย่างกว้างขวาง ซึ่งเห็ดถือว่าเป็นสิ่งมีชีวิตที่ยังคงมีการศึกษาในไทยน้อยมาก อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้าเป็นอุทยานหนึ่งที่อยู่ในเขตภาคเหนือตอนล่าง และเป็นอุทยานที่มีพื้นที่ป่าที่มีความหลากหลายของพืชพรรณประเภทต่างๆสูงมาก มีทั้งป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้ง และป่าดิบเขา ซึ่งจัดเป็นพื้นที่ป่าที่น่าสนใจเป็นอย่างยิ่งในการศึกษาความหลากชนิดของเห็ด และสิ่งมีชีวีตชนิดอื่นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเห็ดสกุล Marasmius เป็นเห็ดที่ทำหน้าที่หลักในการย่อยสลายซากใบไม้และกิ่งไม้ในป่า ทําให้เกิดการหมุนเวียนของธาตุอาหารต่างๆ การศึกษาความหลากชนิดของเห็ดสกุล Marasmius และสกุลใกล้เคียงในพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า จะช่วยให้เกิดการพัฒนาฐานข้อมูลความหลากชนิดของเห็ดในประเทศเพื่อใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นในการศึกษาด้านอื่นๆต่อไป อีกทั้งเห็ดสกุล Marasmius ยังมีชนิดที่สามารถผลิตเอนไซม์ใน กลุ่ม phenoloxidase เช่น เอนไซม์ laccases ที่มีประโยชน์ต่อเทคโนโลยีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมหลากหลายด้าน เช่น ใช้ในการฟอกขาวกระดาษ ใช้ในการกำจัดพิษจากของเสียที่อันตราย เป็นต้น และยังพบเห็ดบางชนิดในสกุล Marasmius สามารถผลิตสารที่มีฤทธิ์ในการต้านอนุมูลอิสระได้อีกด้วย

การเก็บข้อมูลความหลากหลายของเห็ดต้องทำอย่างไรบ้าง

ในงานวิจัยนี้มีวิธีการสำรวจและจำแนกชนิดของเห็ด รวมถึงการแยกเชื้อบริสุทธิ์ของเห็ดสกุล Marasmius และสกุลใกล้เคียง ในอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า ตามขั้นตอนดังนี้
1. เก็บตัวอย่างเห็ดในสกุล Marasmius และสกุลใกล้เคียงในพื้นที่อุทยานภูหินร่องกล้า ในสังคมป่าประเภทต่างๆด้วยมือ โดยพยายามเก็บดอกเห็ดให้มีจำนวนที่เหมาะสม ครอบคลุมระยะการเจริญของเห็ดชนิดนั้น พร้อมทั้งถ่ายภาพเห็ดทั้งในสภาพจริง และในห้องปฏิบัติการ
2. บรรยายลักษณะของตัวอย่างเห็ดที่เก็บได้ โดยอธิบายสัณฐานวิทยาของดอกเห็ดที่สำรวจพบ คือ
2.1 ส่วนของหมวกเห็ด ทำการระบุขนาด รูปร่าง พื้นผิว สีของครีบและขอบครีบ
2.2 ส่วนของก้าน ระบุขนาด รูปร่าง พื้นผิว ตำแหน่งของก้านที่ติดกับหมวกเห็ด สี และลักษณะการเจริญของก้านกับวัสดุอาศัย
จากนั้นทำการแยกเชื้อเห็ดบริสุทธิ์ด้วยเทคนิค spore drop โดยการตัดตรงบริเวณรอยต่อของหมวกดอกและก้านเห็ด หรือ บริเวณ ครีบหมวกออกมา 1 ชิ้น วางบนจานแก้วแล้วเฉือนเป็นชิ้นบางๆ และนำเนื้อเยื่อเห็ดที่ได้ใส่ลงในอาหารเลี้ยงเชื้อ Potato Dextrose Agar (PDA) โดยวิธีปลอดเชื้อ และทำแห้งตัวอย่างเห็ดโดยอบแห้งด้วยเครื่องอบผลไม้แห้งหรือเม็ดซิลิกาเจล เพื่อเก็บเป็นตัวอย่างแห้งต่อไป
3. จัดจำแนกและระบุชนิดของเห็ดโดยการตรวจเอกสารและการเปรียบเทียบตัวอย่างที่ได้จากลักษณะทางสัณฐานวิทยาเปรียบเทียบกับข้อมูลเห็ดที่มีการค้นคว้ามาก่อนแล้วเช่น Antonín 2007 Tan et al. 2009 และ Wannathes et al. 2009a เป็นต้น
4. การบ่งบอกชนิดของเห็ดโดยใช้เทคนิค molecular โดยมีขั้นตอนดังนี้
4.1 คัดเลือกตัวอย่างเห็ดซึ่งคาดว่าเป็นเห็ดชนิดใหม่หรือชนิดที่ยังไม่เคยรายงานการค้นพบในประเทศไทยมาก่อน เพื่อจัดทำข้อมูลลำดับนิวคลีโอไทด์ส่วนของดีเอ็นเอของไรโบโซมในนิวเคลียสตำแหน่ง Internal transcribed spacers I-5.8S- Internal transcribed spacers II (ITS) แล้วสกัดดีเอ็นเอจากตัวอย่างเห็ดสดหรือตัวอย่างเห็ดแห้งโดยใช้ชุดสกัดดีเอ็นเอสำเร็จ fungal Genomic DNA Extraction Mini Kit (FAVORGEN, Taiwan) หรือ E.Z.N.A.®Forensic DNA Kit (OMEGA, USA)
4.2 เพิ่มจำนวนลำดับนิวคลีโอไทด์ของดีเอ็นเอตำแหน่ง ITS1-5.8S-ITS ด้วยปฏิกิริยาลูกโซ่พอลิ เมอเรสโดยใช้ไพรเมอร์ ITS4 และ ITS5 ภายใต้สภาวะ 95 องศาเซลเซียส นาน 2 นาที จากนั้นใช้สภาวะ 95 องศาเซลเซียส นาน 30 วินาที , 50 องศาเซลเซียส นาน 30 วินาที และ 72 องศาเซลเซียส นาน 10 นาที ทำซ้ำจำนวน 30 รอบ ตามด้วย 72 องศาเซลเซียส นาน 1 นาที เมื่อได้ชิ้นส่วนดีเอ็นเอผลลัพธ์แล้ว นำมาทำความสะอาดด้วยชุดทำความสะอาดนิวคลีโอไทด์สำเร็จ PCR clean-up Kit (Macherey-Nygel, Germany)
4.3 หาลำดับนิวคลีโอไทด์ของตัวอย่างชิ้นส่วนดีเอ็นเอผลลัพธ์ที่ได้จากปฎิกิริยาลูกโซ่พอลิเมอเรส
4.4 ยืนยันการระบุชนิดโดยการวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการจากลำดับนิวคลีโอไทด์ โดยเปรียบเทียบตัวอย่างเห็ดจากงานวิจัยกับข้อมูลลำดับนิวคลีโอไทด์ที่ได้จาก BLAST search ในเว็บไซต์ National center for Biotechnology Information (NCBI) แล้วสร้าง dataset จากนั้นวิเคราะห์ข้อมูลความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการของเห็ดที่ค้นพบ

สกุลเห็ดในอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า

จากการสำรวจลักษณะสัณฐานวิทยา สามารถจัดจำแนกเห็ดที่สำรวจพบได้เป็น 4 สกุล คือ Crinipellis, Marasmius, Setulipes และ Tetrapygos โดยพบเห็ดสกุล Marasmius มากที่สุดและพบว่าเห็ดสกุล Marasmius ที่สำรวจพบจำแนกได้จำนวน 35 ชนิด โดยมีชนิดของเห็ดที่พบได้ทั่วไป และจากการศึกษาความหลากหลายทางพันธุกรรมของเห็ดสกุล Marasmius โดยอาศัยความหลากหลายในบริเวณ ITS1-5.8S-ITS ของดีเอ็นเอบนไรโบโซมเนื่องจากมีบริเวณอนุรักษ์หรือมีลักษณะจำเพาะของลำดับนิวคลีโอไทด์ในสิ่งมีชีวิตแต่ละชนิด และมีความผันแปรทางพันธุกรรมสูงกว่าลำดับนิวคลีโอไทด์ในบริเวณอื่นๆ ซึ่งผลการวิจัยพบว่า มีเห็ดสกุล Marasmiusจำนวน 15 ชนิด (จากเห็ดสกุล Marasmius ทั้งหมด 35ชนิด) ที่ได้ข้อมูลลำดับนิวคลีโอไทด์ในตำแหน่ง ITS สำหรับใช้ยืนยันผลการระบุชนิดจำนวน 20 ตัวอย่าง(จากตัวอย่างเห็ดรวมทั้งหมด 36 ตัวอย่าง)ที่มีข้อมูลลำดับนิวคลีโอไทด์ในตำแหน่ง ITS แสดงดังรูปภาพด้านล่าง ซึ่งได้นำมาวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการกับข้อมูลลำดับนิวเคลีโอไทด์ในเวบไซด์ NCBI เพื่อหาความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการของเห็ดสกุล Marasmius ที่สำรวจพบและพบเห็ดลักษณะต่างๆดังนี้


– เห็ดชนิด M. bambusiniformis เป็นเห็ดที่สามารถเพาะเลี้ยงได้เส้นใยบริสุทธ์และยังเก็บรักษาให้
อยู่ในสภาพที่มีชีวิตอยู่ได้เพียง 1 ชนิดจาก 35 ชนิดที่ทำการสำรวจ มีลักษณะเด่น คือ หมวกเห็ดมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 3-15 mm สีส้มถึงสีน้ำตาลอมส้ม ตามร่องตามแนวรัศมี สปอร์รูปร่างรียาว ขนาดเฉลี่ย 16.2 x 3.8 µm เจริญบนซากใบไม้
– เห็ดชนิด M. haematocephalus มีลักษณะเด่น คือ ดอกเห็ดมีขนาดเล็กถึงกลางๆ หมวกเห็ดมีได้
หลายสี ตั้งแต่ สีน้ำตาล น้ำตาลอมแดง น้ำตาลอมเทา ม่วงอมแดง และสีเหลืองอมน้ำตาล จำนวนครีบค่อนข้างห่าง มีขนาดสปอร์เฉลี่ย19.5 x 4.4 µm เซลล์เป็นหมันที่ด้านข้างครีบและขอบครีบ 2 ชนิดคือ เซลล์ไม้กวาด และเซลล์รูปทรงกระบอกปลายเว้าแล้วบวมคล้ายกระเปาะ
– เห็ดชนิด M. jasminordorus มีลักษณะเด่น คือ หมวกเป็นสีน้ำตาลอมส้ม มีร่องตื้นตามแนวรัศมี
ดอกเห็ดมีกลิ่นหอมคล้ายชามะลิ ผิวก้านมีขนปกคลุมด้วยเซลล์ขน 2 ชนิด คือเซลล์ไม้กวาดและเซลล์ทรงกระบอกปลายมน ผนังบาง
– เห็ดชนิด M. laticlavatus มีลักษณะเด่น คือ หมวกเห็ดมีสีน้ำตาลซีดอมเทา สลับกับสีน้ำตาลอม
ชมพูที่ร่องหมาก มีรูปทรงกระบอกเรียวยาว ขนาด 50-88 x 0.5-2 mm ก้านมีสีค่อนข้างเข้ม สปอร์มีรูปร่างเรียวยาว ขนาด 25-35 x 4-7 µm
– เห็ดชนิด M. nigrobrunneus มีลักษณะเด่น คือ ดอกเห็ดมีสีดำ เทา หรือ น้ำตาลเข้ม ครีบไม่ติด
ก้าน มีก้านรูปทรงกระบอกเรียวยาวขนาด 18-58 x 0.3-0.4 mm ผิวมันคล้ายเส้นลวดสีดำ มีไรโซมอร์ฟ บางครั้งก้านเจริญขึ้นมาจากไรโซมอร์ฟ
– เห็ดชนิด M. pellucidus มีลักษณะเด่น คือ ดอกมีเห็ดขนาดใหญ่ สีขาวครีม เนื้อดอกเห็ดบาง
คล้ายกระดาษ ก้านเห็ดสีขาวถึงน้ำตาลอ่อน เจริญขึ้นมาเป็นกอ เซลล์ที่ผิวหมวกมีรูปร่างคล้ายกระบองผิวเรียบ และสปอร์มีรูปร่างรีหรือคล้ายกระสวยขนาดเล็ก 5-8 x 3-5 µm
– และ เห็ดชนิด M. purpureostriatus มีลักษณะเด่น คือ ดอกเห็ดมีขนาดใหญ่ ผิวหมวกเห็ดเว้าเป็น
ร่องค่อนข้างลึกตามแนวรัศมี เห็นเป็นแถบมีสีม่วงเข้มสลับกับสีเทาหรือสีน้ำตาล สปอร์มีขนาด 14-22 x 4-6 µm
เห็ดที่กล่าวมาข้างต้น เป็นเห็ดชนิดที่พบได้ทั่วไป และเห็ดเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นเห็ดที่มีข้อมูลการกระจายพันธุ์ในพื้นที่เขตร้อนชื้นของโลก
และจากผลการระบุชนิดตัวอย่างเห็ดที่พบ คาดว่ามีเห็ดชนิดใหม่หรือเห็ดที่มีโอกาสพบได้น้อยจำนวน
12 ชนิด แต่มีเห็ดเพียง 2 ชนิด ที่มีข้อมูลครบถ้วนทั้งลักษณะสัณฐานวิทยาและข้อมูลลำดับนิวคลีโอไทด์ของดีเอ็นเอจากไรโบโซมตำแหน่ง internal transcribed spacer I-5.8S-internal transcribed spacer II (ITS) คือ
– เห็ดชนิด M. thailandicus มีลักษณะเด่น คือ ดอกเห็ดมีขนาดค่อนข้างเล็ก หมวกเห็ดรูปร่างโค้ง
นูน ผิวหมวกมีเส้นตามแนวรัศมี สีขาวอมเหลือง กลางหมวกมีสีน้ำตาลอ่อนอมเหลือง ครีบค่อนข้างถี่ ครีบสีขาวอมเหลือง สปอร์มีขนาดเฉลี่ย 8 x 4 µm
– และ เห็ดชนิด M. umbelliformis มีลักษณะเด่น คือ หมวกเห็ดมีรูปทรงกรวยคว่ำปลายมน ผิว
หมวกมีร่องตื้นตามแนวรัศมี สีน้ำตาลอมเหลือง กลางหมวกมีสีน้ำตาลช๊อคโกแลต ครีบค่อนข้างถี่ ขอบครีบสีน้ำตาลช็อคโกแลต เนื้อครีบสีครีม ก้านทรงกระบอกเรียวยาว ผิวเรียบ สปอร์มีขนาดเฉลี่ย 9.6 x 5.1 µm ผิวหมวกมีเซลล์ปลายแหลมผนังหนาคล้ายหนาม ส่วนผิวก้านไม่มีเซลล์ปลายแหลม

ส่วน Marasmius ชนิดที่เหลือเป็นตัวอย่างเห็ดซึ่งมีข้อมูลไม่ครบหรือมีตัวอย่างเห็ดเพียงตัวอย่างเดียว


นอกจากนี้แล้ว งานวิจัยนี้ยังค้นพบ เห็ดชนิด M. conicopapillatus เป็นครั้งแรกในประเทศไทย เป็นเห็ดที่ยังไม่เคยมีรายงานการค้นพบในประเทศไทยมาก่อน ซึ่ง M. conicopapillatus มีการรายงานครั้งแรกจากประเทศแคเมอรูนและยูกันดา เป็นเห็ดที่พบกระจายอยู่ทั่วโลกโดยมีรายงานพบในแถบอเมริกาและเอเชีย โดยมีลักษณะเด่น คือ หมวกเห็ดมีขนาด 4-6 mm สีขาว ครีบไม่ติดก้าน ไม่มีเส้นใยปกคลุมที่ฐานก้านเห็ด

ประโยชน์สำหรับงานวิจัยในอนาคต

งานวิจัยนี้ได้แสดงให้เห็นถึงความหลากชนิดของเห็ดสกุล Marasmius ในรูปแบบของ ภาพถ่าย และคําบรรยายลักษณะเห็ดเอาไว้ เพื่อข้อมูลความรู้ให้กับบุคคลทั่วไป และนักราวิทยาที่สนใจความหลากชนิดของเห็ดสกุล Marasmius และสกุลใกล้เคียง ในพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้าในประเทศไทย และสิ่งที่ค้นพบจากงานวิจัย แสดงให้เห็นว่า ยังมีเห็ดอีกมากในพื้นที่ป่าของประเทศไทย ที่ยังไม่ได้รับการค้นพบและศึกษาวิจัย ที่สำคัญยังมีการค้นพบเห็ดชนิดที่ยังไม่มีผู้ใดค้นพบในประเทศไทยมาก่อน นับว่าเป็นข้อมูลสำคัญที่อาจเป็นตัวบ่งบอกถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศหรือสภาพแวดล้อมของประเทศไทยในปัจจุบันได้อีกด้วย อีกทั้งข้อมูลวิจัยที่ได้ยังเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาฐานข้อมูลความหลากหลายชนิดของเห็ดในประเทศ และเป็นประโยชน์ต่อการวิจัยต่อยอดเพื่อใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นในการศึกษาด้านอื่นๆในอนาคตต่อไป

อ้างอิงข้อมูลจาก

โครงการวิจัย “ความหลากชนิดของเห็ดสกุล Marasmius และสกุลใกล้เคียงในพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า”

หัวหน้าโครงการ : นพรัตน์ วรรณเทศ
สนับสนุนโดย : สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)

เรียบเรียง ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์
กราฟิก ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์

 

 

00:00
00:00
Empty Playlist