เครื่องประดับทองเหลืองหรือทองแดงผสม เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีบทบาทสำคัญในการเติบโตทางเศรษฐกิจของไทย ซึ่งมูลค่าของผลิตภัณฑ์ขึ้นอยู่กับคุณภาพของสินค้า บทความนี้จะนำเสนอเทคโนโลยีและกระบวนการเติมสารปรับสภาพทั้งคุณสมบัติทางผิวและสมบัติทางกลให้ดีขึ้นตามความต้องการ แถมยังทำให้มีต้นทุนที่ถูกลงได้อีกด้วย แต่จะต้องทำอย่างไรบ้าง…ติดตามได้จากบทความนี้
ปัญหาในการผลิตเครื่องประดับทองแดงผสม
ปัจจุบันด้วยสภาพเศรษฐกิจทั้งภายในและนอกประเทศ ทำให้แนวโน้มความต้องการเครื่องประดับที่ผลิตด้วย ทองคำ แพทตินัม และเงิน เริ่มลดลง แต่กลับพบความต้องการในการใช้งานและผลิตเครื่องประดับกลุ่มสินค้าอื่นที่เพิ่มขึ้น ซึ่งในกลุ่มเครื่องประดับกลุ่มนี้มีเครื่องประดับหลักที่สามารถผลิตได้ดีคล้ายคลึงเงินและทองคำ คือกลุ่มเครื่องประดับทองแดงและทองแดงผสม แต่กลับพบว่าผู้ผลิตในประเทศไทยยังขาดความรู้ในการเลือกโลหะกลุ่มทองแดงผสมทั้งในแง่การใช้งาน และเทคโนโลยีเพื่อผลิต นอกจากนี้ยังพบแนวโน้มการซื้ออัลลอยจากต่างประเทศเพื่อใช้งานตามคำสั่งของลูกค้าเป็นหลักโดยไม่เข้าใจถึงส่วนประกอบ และข้อควรปฏิบัติในธาตุผสมแต่ละชนิด ทำให้เกิดปัญหาในการผลิตอย่างมาก เช่นพบงานผุ เกิดแผลผื่น ผุเป็นแพ เกิดจุดแข็งที่ผิวงาน ซึ่งเกิดจากการใช้สารเติมมากเกินไป การใช้เศษเก่ามาก ช่องว่างของการเทน้ำโลหะที่เล็กเกินไป หล่ออุณหภูมิสูง เพื่อที่จะลดต้นทุน จากสาเหตุเหล่านี้ ถึงแม้จะใช้อัลลอยราคาแพง ก็ยังไม่สามารถแก้ไขได้หมด ปัญหาดังกล่าวข้างต้นแสดงถึงการขาดความรู้ในการใช้งานทองแดงผสม และสารเติมเช่น สารปรับลดขนาดเกรนซึ่งไม่พบการศึกษามากนักในประเทศไทย รวมทั้งขาดความเข้าใจในการใช้งานทองแดงผสม เพื่อการผลิตเครื่องประดับที่แตกต่างจากการหล่อและผลิตสินค้าจากทองแดงในเชิงอุตสาหกรรมทั่วไป
ในอุตสาหกรรมอัญมณีและเครื่องประดับนั้นพบโลหะทองแดงผสมมีขนาดเกรนในช่วง 1-3 มม. (ขนาดเกรนขึ้นอยู่กับอุณหภูมิหล่อโลหะและขนาดชิ้นงานและอัตราการเย็นตัวของโลหะ) จากการศึกษาการลดขนาดเกรนจะช่วยส่งเสริมสมบัติทางกล เช่น ความแข็งแรง และสีผิว ควบคู่ไปกับการลดรอบหดตัวในระหว่างการหล่อ ตลอดจนสภาพผิวชิ้นงานหลังการหล่อและแปรรูป ซึ่งการปรับลดขนาดเกรนนั้น ขึ้นอยู่กับ อุณหภูมิหล่อโลหะและขนาดของชิ้นงาน
หล่อชิ้นงานให้สวยงามและมีคุณภาพทำอย่างไร
คุณสมบัติสำคัญที่จะทำให้ได้ชิ้นงานที่สวยงามและมีคุณภาพมีดังนี้
– มีความแข็งแรงสูง
– อัตราการหดตัวต่ำ
– อัตราการยืดตัวสูง
– มีความสามารถต่อการต้านทานการหมองที่ดีหรือมีค่าการเปลี่ยนแปลงสีผิว(DE)ต่ำ
– มีความต้านทานการกัดกร่อนที่ดีหรือมีค่าศักย์ไฟฟ้าการกัดกร่อนสูง
– มีค่าการไหลของน้ำโลหะที่เหมาะสมทำให้หล่อได้ง่ายขึ้น และชิ้นงานไม่เกิดรอยแตกหักหลังหล่อ
– ขนาดเกรนมีขนาดเล็กพอเหมาะ ทำให้ชิ้นงานหล่อเรียบสวยมีคุณภาพ

งานวิจัยนี้พบว่า กลุ่มทองแดงผสมสีชมพูหรือที่เรียกว่า โลหะบรอนซ์ดีบุก ซึ่งเป็นโลหะผสมระหว่างทองแดงและดีบุก ของตัวอย่างชิ้นงาน Cu5Sn (ทองแดงผสมกับดีบุก5%)มีการหล่อหลอมได้ดี และไม่แข็งเกินไป โดยทั่วไปกลุ่มนี้เหมาะสมกับการหล่อโดยใช้อุณหภูมิ 1080 องศาเซลเซียส มีอัตราการหดตัว 3.9 % สามารถเติมธาตุลดขนาดเกรน ได้แก่ ทองแดงผสมโครเมียมที่ทำให้เกรนเล็กลง จาก 3 มม.เป็น 0.9 มม. แต่มีความแข็งแรงสูงสุดและอัตรายืดตัวลดลงเล็กน้อย
ซึ่งเมื่อทำการเพิ่มปริมาณดีบุกจาก 3% เป็น 7 % ทำให้ค่าการไหลของน้ำโลหะ(Fluidity) เพิ่มขึ้นจาก 8.7 เป็น 14 ซม. ค่าความแข็งแรงสูงสุดเพิ่มขึ้นจาก 277.6 เป็น 328.6 MPa และ อัตราการยืดตัวเพิ่มขึ้นจาก 48.9% เป็น 62.8% และมีขนาดเกรนเฉลี่ยเพิ่มขึ้นจาก 3 เป็น 4.8 มิลลิเมตร แต่การเติมธาตุดีบุกในปริมาณสูงจะส่งผลให้โลหะผสมมีโอกาสเกิดการกัดกร่อน อย่างเช่นทองแดงผสมดีบุกแบบ Cu3Sn มีค่าการเปลี่ยนแปลงสีผิว(DE) หรือค่าบ่งบอกความหมองต่ำที่สุดในกลุ่มทดลองเนื่องจากมีดีบุกในปริมาณที่น้อย
ในงานวิจัยนี้ยังได้ทำการศึกษาการเติมธาตุผสม เพื่อการหล่อขึ้นรูปอีกด้วยโดยพบว่า
1. เมื่อเติม ซิลิคอน ช่วยส่งเสริมการหล่อ ทำให้การไหลของน้ำโลหะดีขึ้น ดังชิ้นงาน Cu15Zn3Sn ที่เติมซิลิคอน 0.5% มีค่าการไหลของน้ำโลหะเปลี่ยนแปลงจาก 13.3 ซม.เป็น 15.2 ซม.ดังในชิ้นงานCu15Zn3Sn0.5Si ทำให้ขนาดเกรนโตขึ้นจาก 1.6 มม. เป็น 3.3 มม. รวมถึงมีค่าความแข็งแรงสูงสุดลดลงจาก 278 MPa(Cu15Zn3Sn) เป็น 264 MPa (Cu 15Zn3Sn0.5Si)
2. เมื่อเติมสังกะสีที่ใช้ในปริมาณเพิ่มขึ้นส่งผลต่อการขยายของเกรนดังชิ้นงาน Cu3Si ไปเป็น
Cu20.6Zn2.25Si เมื่อมีการเติมสังกะสี 20.6% ทำให้เกรนใหญ่จากขนาดเกรน 1 มม.(Cu3Si) เป็น 2.4 มม.(Cu20.6Zn2.25Si) รวมถึงสังกะสีเพิ่มการไหลตัวจาก 12.5 ซม.(Cu3Si) เป็น 15.8 ซม.(Cu20.6Zn2.25Si) สังกะสีช่วยเพิ่มความแข็งแรงสูงสุดจาก 315MPa(Cu3Si) เป็น 430.4MPa(Cu20.6Zn2.25Si) แต่ลดอัตรายืดตัวประมาณ 15% สำหรับการเติมธาตุสังกะสีลงในโลหะผสมทองแดงดีบุก ทำให้เกิดการกัดกร่อนได้ยาก ดังชิ้นงาน Cu3Sn15Zn
3. เมื่อเติม แมงกานีสร่วมกับซิลิคอน พบในอัลลอยการค้า Commercial alloy (มี ซิลิคอน 3.3-4%
แมงกานีส 0.9-1.3% สังกะสี 15-16% ) มีขนาดเกรน 3.1 มม. เนื่องจากมีซิลิคอนสูง ทำให้เกรนมีขนาดใหญ่ และมีค่าความแข็งแรงสูงสุดสูงที่ 461.45 MPa เนื่องจากการเติมแมงกานีส โดยมีอัตราการยืดตัวปานกลาง ที่ 59% สามารถอบบ่มเพิ่มความแข็งแรง หรือสร้างสมบัติสปริงได้
4. เมื่อเติม อะลูมิเนียม และเบริลเลียม อย่างละ 0.1% ทำให้ชิ้นงาน Cu15Zn0.2Si2Sn0.1Al0.1Be มีขนาดเกรนเล็กที่ 1.9 มม. ทำให้ค่าความแข็งแรงสูงสุดเพิ่มขึ้นจาก 224(Cu15Zn0.2Si2Sn) MPa เป็น 260 (Cu15Zn0.2Si2Sn0.1Al0.1Be) MPa โดยค่าอัตราการยืดตัว เพิ่มขึ้นจาก 51.6%(Cu15Zn0.2Si2Sn ) เป็น 83.48% (Cu15Zn0.2Si2Sn0.1Al0.1Be)
โดยจากการเติมธาตุผสมเพิ่มเข้าไปในโลหะทองแดงผสมนี้เองทำให้พบว่าความต้านทานการหมองของชิ้นงานที่ได้เปลี่ยนไปด้วย โดยเรียงลำดับความต้านทานการหมองจากสูงไปต่ำได้ดังนี้ Commercial alloy > Cu12Zn3Sn > Cu15Zn3Sn0.5Si > Cu20.5Zn2.25Si > Cu15Zn3Sn> Cu3Sn > Cu3Si > Cu5Sn>Cu7Sn > Cu15Zn0.2Si2Sn0.1AlBe > Cu15Zn0.2Si2Sn และพบว่าชิ้นงาน 9Cu12Zn3Sn ยังเป็นชิ้นงานที่มีค่าศักย์ไฟฟ้าการกัดกร่อนสูงที่สุด คือ มีค่าเท่ากับ -0.153 V หรือก็คือเกิดการกัดกร่อนได้ยาก โดยมีอัตราการกัดกร่อน 0.002 mm/year ซึ่งถือว่าเป็นอัตราการกัดกร่อนที่ต่ำมาก ที่เป็นค่าบ่งบอกถึงสภาวะการทนต่อสภาพแวดล้อมที่รุนแรงสูงได้ดี เช่นการสัมผัสกับไอเกลือจากน้ำทะเล เป็นต้น และทนต่อสภาวะของบรรยากาศได้สูง เช่น การเปลี่ยนแปลงของ อุณหภูมิและความชื้น รวมทั้งประเภทและปริมาณของสารกัดกร่อนที่ปนในบรรยากาศ เช่น คลอไรด์ และ ซัลไฟด์ จะเห็นได้ว่าอัตราการกัดกร่อนที่ต่ำเป็นคุณสมบัติที่ดีมากต่อเครื่องประดับจากโลหะทองแดงผสม
คุ้มค่าขึ้นจริงหรือไม่
หากพิจารณาความเป็นไปได้เชิงเศรษฐศาสตร์ เมื่อเปรียบเทียบกับราคาทองแดงอัลลอยการค้าในท้องตลาดพบว่าราคาอัลลอยการค้าสูงมากถึงประมาณ 600-1400 บาท ต่อ กก. ในขณะที่ อัลลอยหรือโลหะทองแดงผสมจากงานวิจัยนี้หากผลิตใช้เองจะมีราคาในช่วง 457.5-637.5 บาท ต่อ กก. ซึ่งจะช่วยลดต้นทุนการผลิตและเพิ่มคุณภาพของผลิตภัณฑ์ขึ้นอีกด้วย และยังสามารถปรับส่วนผสมให้เหมาะสมกับรูปแบบการผลิต การใช้งาน และคุมความเหมาะสมของต้นทุนการผลิตได้ภายในโรงงานอีกด้วย
แนวทางการนำไปใช้งาน
ในงานวิจัยนี้เป็นการเผยแพร่นวัตกรรมสำหรับการผลิตทองแดงผสมเพื่อนำไปใช้สำหรับผลิตเครื่องประดับที่มีคุณภาพและสามารถผลิตได้จริงในประเทศ โดยเป็นอัลลอยที่สามารถยกระดับคุณภาพการผลิตเครื่องประดับได้ด้วยการควบคุมสัดส่วนโลหะผสมกับทองแดงในประมาณที่ต่างกัน เพื่อการผลิตเครื่องประดับที่มีคุณค่าด้วยต้นทุนการผลิตที่ต่ำและมูลค่าของตัวผลิตภัณฑ์ที่เพิ่มขึ้น ทำให้เกิดความคุ้มค่าต่อการลงทุน ซึ่งจะช่วยสร้างเม็ดเงินเข้าสู่ประเทศได้
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “การพัฒนาทองเหลืองเพื่อเพิ่มสมรรถนะด้านการผลิตในอุตสาหกรรมผลิตเครื่องประดับ” หัวหน้าโครงการ : สิริวรรณ สกุลตันเจริญชัย |
เรียบเรียง ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์
กราฟิก ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์







