การประดิษฐ์นวัตกรรมจากวัตถุดิบใกล้ตัว ถือเป็นการพัฒนาที่สามารถเข้าถึงได้ง่าย งานวิจัยนี้จึงได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการมองคุณค่าจากสิ่งใกล้ตัวที่มีคุณสมบัติหรือองค์ประกอบคล้ายคลึงกับวัตถุดิบที่ใช้โดยทั่วไปเพื่อให้เกิดประโยชน์ไปในทางที่ดีขึ้น โดยได้ทำการวิจัยถึงความเป็นไปได้ที่จะนำชีวมวลจากธรรมชาติ เช่น ฟางข้าว, ไม้กระถิน เป็นต้น ไปใช้เป็นตัวเร่งปฏิกิริยาในการกำจัดทาร์ (ตัวขัดขวางการผลิตแก๊สจากชีวมวล) จากกระบวนการผลิตแก๊สสังเคราะห์ จะมีขั้นตอนอย่างไรนั้น ติดตามได้จากบทความนี้
แหล่งที่มาของงานวิจัย
ปัจจุบัน กระบวนการแก๊สซิฟิเคชันชีวมวล(biomass gasification)* ได้รับความสนใจเป็นอย่างมาก เนื่องจากเป็นกระบวนการที่ใช้ผลิตแก๊สสังเคราะห์ ซึ่งเป็นแก๊สที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย ทั้งการนำไปใช้เป็นพลังงานที่ได้จากการเผาโดยตรงในการผลิตความร้อนและไฟฟ้า อีกทั้งยังนำไปใช้เป็นสารตั้งต้นในการผลิตสารปิโตรเคมีที่สำคัญอีกด้วยเช่น เมทานอล เป็นต้น แต่การใช้ชีวมวลเป็นเชื้อเพลิง ยังคงพบปัญหาการเกิดน้ำมันทาร์ขึ้นในกระบวนการ เมื่อน้ำมันทาร์ปนเปื้อนไปกับแก๊สสังเคราะห์จะทำให้มีผลเสียได้เมื่อนำแก๊สไปใช้งาน เช่น หากเครื่องยนต์ที่ถูกป้อนด้วยแก๊สสังเคราะห์ที่มีน้ำมันทาร์ปนเปื้อน น้ำมันทาร์อาจจะติดลูกสูบ ทำให้เครื่องยนต์ได้รับความเสียหายได้ ดังนั้นกระบวนการกำจัดน้ำมันทาร์จึงมีความจำเป็นอย่างมากก่อนนำแก๊สเชื้อเพลิงที่ผลิตได้ไปใช้งาน
*กระบวนการแก๊สซิฟิเคชันชีวมวล(biomass gasification) เป็นหนึ่งในกระบวนการแปรรูปทางเคมีความร้อนที่มีประสิทธิภาพ โดยอาศัยหลักการเผาไหม้บางส่วน เพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์หลักเป็นแก๊สสังเคราะห์(synthesis gas) ที่มีองค์ประกอบหลัก คือ ไฮโดรเจน มีเทน และ คาร์บอนมอนอกไซด์ ที่ใช้ประโยชน์ในการนำไปผลิตพลังงานไฟฟ้า และยังสามารถนำแก๊สสังเคราะห์เหล่านี้ไปเป็นสารตั้งต้นในการผลิต ผลิตภัณฑ์ต่างๆ เช่น ถ่านชาร์ สำหรับใช้ในอุตสาหกรรมยา, น้ำมันชีวมวล หรือ bio-oil สำหรับใช้ในอุตสาหกรรมยานยนต์ เป็นต้น
กระบวนการดำเนินงานของโครงการและผลการวิจัย
งานวิจัยนี้ได้ทำการศึกษา กระบวนการสลายตัวของทาร์เชิงเร่งปฏิกิริยา ซึ่งเป็นหนึ่งในกระบวนการกำจัดทาร์ นอกจากช่วยลดปริมาณน้ำมันทาร์ลงได้แล้ว ยังสามารถเพิ่มปริมาณแก๊สผลิตภัณฑ์ได้ในเวลาเดียวกัน โดยทั่วไปตัวเร่งปฏิกิริยาโลหะเป็นที่นิยมใช้มากในกระบวนการสลายตัวของทาร์ เช่น ตัวเร่งปฏิกิริยานิกเกิล แต่ยังคงมีข้อจำกัดในเรื่องของราคาที่ค่อนข้างแพง มีขั้นตอนการเตรียมที่ซับซ้อน และเกิดการเสื่อมสภาพได้ง่าย เนื่องจากการเกิด coke deposition และจากการเกิดการหลอมรวมตัวกันระหว่างโลหะ
ในการศึกษานี้ จึงสนใจที่จะศึกษาการใช้ตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอน (carbon based catalyst) ซึ่งราคาถูก เตรียมได้ง่าย และยังมีคุณสมบัติที่เป็นรูพรุนมีองค์ประกอบอัลคาไลและอัลคาไลน์เอิทธิ์ ซึ่งเชื่อว่าจะมีประสิทธิภาพในการเร่งการสลายตัวของน้ำมันทาร์ได้
งานวิจัยได้เริ่มจากการการคัดเลือกตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอน ที่เตรียมจากจากชีวมวลต่างกัน 4 ชนิด ได้แก่ ฟางข้าว หญ้าเนเบียร์ ใบและยอดอ้อย และทะลายปาล์มเปล่า โดยเตรียมด้วยกระบวนการไพโรไลซิสแบบช้าที่ 800 0C พบว่า ไพโรไลซิสที่ได้จากฟางข้าว(RSC) มีค่าพื้นที่ผิวBET ที่สูงที่สุด คือ 62.3 ตารางเมตรต่อกรัม เนื่องจากพื้นที่ผิวเป็นปัจจัยสำคัญต่อการเร่งปฏิกิริยาการสลายตัวของน้ำมันทาร์ ในการทดลองส่วนถัดไป จึงเลือกใช้ไพโรไลซิสชาร์จากฟางข้าวเป็นตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอน

ถัดมาได้ศึกษาผลเชิงปฏิกิกิริยาของตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอนต่อการสลายตัวของแบบจำลองน้ำมันทาร์ในที่นี้ใช้ แนฟทาลีน เนื่องจากเป็นองค์ประกอบส่วนใหญ่ของทาร์ และได้ทำการศึกษาผลของการกระตุ้นชาร์ด้วยไอน้ำ และการทรีทเมนต์ด้วยตัวทำละลาย ในการเตรียมตัวเร่งปฏิกิริยาจากฟางข้าว เพื่อศึกษาสมบัติและประสิทธิการเร่งปฏิกิริยาของถ่านชาร์ พบว่า ตัวเร่งปฏิกิริยาจากฟางข้าวที่ผ่านการกระตุ้นด้วยไอน้ำที่อุณหภูมิสูง (SRS800)ให้ค่าร้อยละของการเปลี่ยนแนฟทาลีนเพิ่มสูงขึ้น และได้ผลิตภัณฑ์แก๊สที่สูงขึ้น เมื่อเทียบกับตัวเร่งปฏิกิริยาก่อนการกระตุ้นด้วยไอน้ำเนื่องจากพื้นที่BET ที่เพิ่มสูงขึ้น แต่อย่างไรก็ตาม พบว่าตัวเร่งปฏิกิริยาที่ผ่านการกระตุ้นด้วยไอน้ำเกิดการเสื่อมสภาพจากการเกิด coke deposition ได้เร็วกว่าตัวเร่งปฏิกิริยาก่อนการกระตุ้น และในกรณีของตัวเร่งปฏิกิริยาที่ผ่านกระบวนการทรีทเมนต์ด้วยตัวทำละลาย(ResC) ให้ค่าร้อยละการเปลี่ยนแปลงของแนฟทาลีนต่ำกว่าตัวเร่งปฏิกิริยาก่อนการทรีทเมนต์ เนื่องจากเกิดโครงสร้างของ K-Si ที่เป็นองค์ประกอบอัลคาไลและอัลคาไลน์เอิทธิ์ ขึ้นบนพื้นที่ผิวตัวเร่งปฏิกิริยา ทำให้พื้นที่ผิว BET ของตัวเร่งปฏิกิริยาต่ำกว่าก่อนทรีทเมนต์ แต่จะให้ค่าแก๊สผลิตภัณฑ์ของ ไฮโดรเจน และมีเทนที่สูงกว่าก่อนการทรีทเมนต์ เนื่องจากองค์ประกอบอัลคาไลและอัลคาไลน์เอิทธิ์เหล่านี้ สามารถทำหน้าที่เร่งการเกิดปฏิกิริยาการสลายตัวของแนฟทาลีนได้นั่นเอง

การศึกษาขั้นตอนสุดท้าย ได้ศึกษาผลเชิงเร่งปฏิกิริยาของตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอนต่อการสลายตัวของน้ำมันทาร์จากชีวมวลจริง โดยศึกษาถึงชนิดของตัวเร่งปฏิกิริยาและอุณหภูมิในขั้นปลดปล่อยไอระเหย(devolatilization temperature)** ของชีวมวลที่มีต่อประสิทธิภาพการเร่งปฏิกิริยา เปรียบเทียบตัวเร่งปฏิกิริยาเตรียมที่จาก กระบวนการไพโรไลซิสของถ่านหิน, ชีวมวล(ฟางข้าวและไม้กระถิน) และจากการไพโรไลซิสร่วม(co-pyrolysis) พบว่า ตัวเร่งปฏิกิริยาที่เตรียมจากการไพโรไลซิสร่วม(co-pyrolysis char) มีประสิทธิภาพเชิงเร่งปฏิกิริยาสูงกว่าชาร์ของชีวมวลเดี่ยว และเทียบเคียงกับถ่านชาร์จากถ่านหิน เนื่องจากการเกิดอันตรกิริยาเชิงบวก ระหว่างถ่านหินและชีวมวล ส่งผลให้ชาร์ที่ได้มีค่าพื้นที่ผิวหรือความเป็นรูพรุนสูงขึ้น ตัวเร่งปฏิกิริยาจะสามารถสลายตัวน้ำมันทาร์ที่ปลดปล่อยที่อุณหภูมิการปลดปล่อยไอระเหยที่ 700 0C ได้ดีกว่าการสลายตัวน้ำมันทาร์ที่ปลดปล่อยที่อุณหภูมิ 600 0C และ 800 0C
**อุณหภูมิในขั้นปลดปล่อยไอระเหย(devolatilization temperature) เป็นอุณภูมิที่ใช้ในการการดึงสารระเหยที่มีอยู่ในเชื้อเพลิงที่อุณหภูมิสูงประมาณ 350-800 องศาเซลเซียส
สิ่งที่ถูกค้นพบจากงานวิจัย และแนวทางการนำไปใช้งาน
ในงานวิจัยนี้ ได้ค้นพบนวัตกรรมในการเตรียมตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอนจากฟางข้าวที่ผ่านการกระตุ้นด้วยไอน้ำที่อุณหภูมิสูง เป็นกุญแจสำคัญที่ช่วยให้เกิดตัวเร่งปฏิกิริยาชนิดใหม่ นำไปใช้ในกระบวนการผลิตแก๊สสังเคราะห์ และเป็นแนวทางใหม่เพื่อประยุกต์ใช้ในการออกแบบกระบวนการผลิตแก๊สสังเคราะห์ให้มีประสิทธิภาพที่สูง และด้วยการใช้ต้นทุนที่ต่ำจากใช้ตัวเร่งปฏิกิริยาฐานคาร์บอนจากชีวมวลที่สามารถหาได้ง่ายในท้องถิ่น
ในอนาคตอาจจะทำให้การใช้แก๊สเชื้อเพลิงที่ผลิตขึ้นเองในประเทศไทย หรือในท้องถิ่นได้รับการสนับสนุนการใช้งานมากขึ้น เพราะสามารถผลิตแก๊สเชื้อเพลิงได้จากวัตถุดิบหลากหลายและหาได้ง่ายในประเทศไทย จึงมีต้นทุนในการผลิตที่ต่ำ และยังช่วยเพิ่มทางเลือกการใช้เชื้อเพลิงที่หลายหลายรูปแบบมากขึ้นตามไปด้วย
อ้างอิงข้อมูลจากโครงการวิจัย “การสลายตัวเชิงเร่งของน้ำมันทาร์จากแกซิฟิเคชันชีวมวลด้วยตัวเร่งปฏิกิริยาคาร์บอน” หัวหน้าโครงการ : สุภชิตา เกริกไกวัล |
เรียบเรียง ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์
กราฟิก ไพรินทร์ ตันติวิชยานนท์






